Cacaxtla Audiogids

Welkom in Cacaxtla, in het zuidelijke deel van de Mexicaanse staat Tlaxcala. Dat grote golfplaten dak dat zich voor u uitstrekt, bedekt een van de meest verrassende vondsten uit de Mexicaanse archeologie. Daaronder ligt een uitgestrekt paleis, waarvan de muren zijn beschilderd met levendig gekleurde muurschilderingen in Maya-stijl, diep in het centrale Mexicaanse hoogland. Cacaxtla wordt al lang de hoofdstad genoemd van een volk dat bekendstaat als de Olmeca-Xicalanca, vermoedelijk kolonisten van de Golfkust die rond het jaar 400 arriveerden, hoewel nieuwere bewijzen twijfel laten bestaan over de vraag of zij de schilderingen hebben gemaakt. Tussen 650 en 900 floreerden zij hier, waarbij ze waarschijnlijk de handelsroutes door de regio beheerden met een bevolking van niet meer dan tienduizend inwoners. Het verhaal van de herontdekking is er een van puur geluk. In september 1975 stootten arbeiders die land aan het vrijmaken waren op een verborgen muur, waarna het heldere schilderwerk tevoorschijn kwam. Archeologen arriveerden al snel, onder leiding van Eduardo Merlo Juárez, Diana Lopez-Sotomayor en Daniel Molina-Feal, die er ruim zes jaar over deden om op te graven. Lopez-Sotomayor herinnerde zich haar eerste blik op de levensgrote beschilderde figuren als overweldigend. Omdat het hoofdplatform tot de jaren 1980 onopgegraven bleef, is een groot deel van de oorspronkelijke kleur op de muren zelf bewaard gebleven. Het dak is er om precies die reden: om de schilderingen te beschermen tegen het weer en plunderaars, zodat ze te zien zijn op de plek waar ze zijn geschilderd.

Cher Kesh · CC BY-SA 2.0

Voordat u de ruïnes beklimt, geeft een voorwerp dat ergens anders wordt bewaard alvast een indruk van de oudere kunst in deze regio. Deze grafurn, tentoongesteld in het regionaal museum in de stad Tlaxcala, toont de vaardigheid van de pre-Hispanische pottenbakkers uit het gebied. Uit één enkele massa klei boetseerde de beeldhouwer een volledige figuur met wijdgespreide armen, versierd met een kraag, een gevederde hoofdtooi en kleine begeleidende vormen bij de schouders en zijkanten. De verf vertoont nog steeds rood- en blauwtinten op het terracotta lichaam, een herinnering dat deze vaten kleurobjecten waren en geen simpel aardewerk. Dergelijke urnen bevatten de resten van de overledenen, en het boetseerwerk gaf elk vat een aanwezigheid die paste bij een graf. De urn komt uit de bredere begrafenistraditie van de regio en niet direct uit de opgravingen in Cacaxtla zelf. Toch zet het de toon: in Tlaxcala kon klei worden gevormd, beschilderd en gebakken tot iets dat bedoeld was om langer mee te gaan dan een mensenleven.

Thelmadatter · CC BY-SA 3.0

Alles in Cacaxtla rust op één enorm platform. Het Gran Basamento is ongeveer tweehonderd meter lang en steekt vijfentwintig meter boven de vlakte uit. Het is een natuurlijke heuvel, gevormd en geëgaliseerd, gekozen vanwege zijn uitstekende verdedigingspositie en het weidse uitzicht over het omliggende terrein. De belangrijkste religieuze en civiele gebouwen van de stad stonden bovenop, samen met de verblijfplaatsen van de priesterklasse. De citadel werd door meer dan alleen hoogte beschermd: verdedigingsgrachten omringden het geheel, en aarden wallen vormden een extra barrière. De bouwers hielden nooit op met werken. Elke fase bouwde voort op de vorige, waarbij nieuwere kamers en tempels boven op oudere werden geplaatst, zodat de opgegraven muren zich tegenwoordig op verschillende niveaus bevinden. Rondom het hoofdplatform staan kleinere piramides en tempelbasissen nog altijd in de nabije verte. Wat eruitziet als één grote muur, is in werkelijkheid eeuwenoud stapelwerk van opeenvolgende constructies.

Photo: SSVelasquez · CC BY-SA 3.0

Een man in een vogelkostuum en helm staat op de kronkels van een gevederde slang, geschilderd op het formaat van een levend persoon. Dit is de Vogelman van Portico A, de figuur wiens ontdekking de naam van Cacaxtla de wereld over bracht. Hij wordt in verband gebracht met Quetzalcoatl, de vrijgevige godheid die de mensen de kunsten en de landbouw leerde. Veel wetenschappers beschouwen hem als een heerser-priester, een van de leiders van het volk dat Cacaxtla tussen ruwweg 600 en 900 bewoonde. Wat de muurschilderingen hier zo uniek maakt, is hun samensmelting. Ze combineren de symboliek van het Mexicaanse hoogland met de kunstzinnigheid van de Maya's, een combinatie die nergens anders te vinden is. Cacaxtla bewaart ook de oudste muurschildering waarop een menselijke figuur is afgebeeld omringd door symbolen van verschillende culturen: Teotihuacan, Maya, Mixteeks en Totonaks. Of de Vogelman een specifieke historische heerser uitbeeldt, blijft een open vraag. Wat wel vaststaat is de ambitie: een heerser die wordt afgebeeld als de eigen vogel van een god, terwijl hij de slang van de hemel vertrapt.

Photo: El Comandante · CC BY-SA 3.0

Tegenover de Vogelman staat zijn tegenhanger, geschilderd op dezelfde levensgrote schaal. Deze figuur draagt een jaguarkostuum en -helm en staat op een slang waarvan de huid bedekt is met jaguarpatronen. Waar de vogelman bij de hemel hoort, hoort de katachtige man bij de regen die de aarde bevrucht. Het detail dat dit thema draagt, bevindt zich in zijn handen: een bundel dartpijlen, waar aan het ene uiteinde water vanaf druipt. Pijlen die als regen neerdalen en de velden bewateren in plaats van de vijand verwonden. De deurposten in de buurt versterken dit idee. Op een blauwe achtergrond giet een jaguarman water in een pot van Tlaloc, de regengod, naast een Mayafiguur die een slak vasthoudt waaruit een kleine roodharige man tevoorschijn komt, vermoedelijk de zon. Regen en zon, de twee dingen die een oogst nodig heeft, geschilderd bij de ingang van een gebouw. De kleuren verbazen hier nog steeds: rood, blauw, geel, zwart en wit, meer dan duizend jaar geleden aangebracht.

Gustavo Velarde · CC BY 2.5

De beroemdste muurschildering in Cacaxtla loopt langs de hellende kalkstenen muur van een tempelbasis op het noordelijke plein. Deze werd geschilderd vóór het jaar 700, wordt in tweeën gedeeld door een centrale trap en strekt zich uit over meer dan twintig meter, wat het tot een van de langste verhalende taferelen in het oude Meso-Amerika maakt. Het toont een gevecht tussen twee duidelijk verschillende volken. De overwinnaars hebben een grijsbruine huid, grote neuzen en onvervormde hoofden. Ze dragen ronde schilden, obsidiaanstenen messen, speren en werpspiesen, de werpwapens van het hoogland. De verslagenen, die aan hun gelaatsprofielen en de vorm van hun schedels worden geïdentificeerd als Maya's, dragen enkel pluimen, borstplaten, oorpluggen en wat jade. Ze liggen ongewapend. De meeste wetenschappers zijn het erover eens dat het tafereel geen weergave is van een gevecht, maar een in scène gezet offer, theater vermomd als veldslag, ter ere van een historische of een mythische gebeurtenis. Sommigen zien er de dood van de maïsgod in, gelet op de netkostuums, de geopende lichamen en de maïsvormige schedels van de vogelfiguren. De verslagenen verdedigen zich nergens, wat het sterkste bewijs is dat deze veldslag altijd een ritueel was.

Photo: HJPD · CC BY 3.0

Niet elke muurschildering hier spreekt over oorlog. Deze trap, die naar de gouverneurskamer leidt, toont een tafereel van handel en schepping. Een bejaarde koopman beklimt de treden, gebogen onder een enorm draagframe genaamd cacaxtli, beladen met schildpadschilden en vogelveren. Dat frame geeft Cacaxtla zijn naam: de plek van de koopmanspakken. Naast hem groeit een plant die cacao lijkt te zijn, met een groengevederde vogel erop gezeten en een oog in zijn vleugel. Daarboven rijst een nog vreemdere plant op: een maïsstengel waarin elke maïskolf een mensenhoofd is, en de korrels worden gevormd door een nethelm. De afbeelding vormt een echo van de Popol Vuh, het scheppingsverhaal van de Maya's, waarin wordt verteld dat de mens in een vorig tijdperk van de wereld van maïsdeeg werd gemaakt. Slechts één kant van de trap is zichtbaar voor bezoekers. Het beschilderde vlak aan de andere kant kijkt op helemaal geen looppad uit en bevindt zich als reproductie in het museum bij de vindplaats.

Photo: HJPD · CC BY 3.0

In de Tempel van Venus dragen twee zuilen twee figuren, en dit fragment is er één van. Geschilderd in diepblauw tegen een rode achtergrond, draagt de figuur een gevlekte, jaguaraftige rok en staat te midden van stersymbolen met ogen en blauwe wenkbrauwen. Op de rechterzuil van dezelfde tempel draagt een mannelijke figuur een masker voor zijn gezicht, een schorpioenstaart en een rok die het Venussymbool aan de voorkant draagt. Dit linkerdeel stelt vermoedelijk een vrouw voor, van wie de rok hetzelfde embleem draagt. Men vermoedt dat de sterren laten zien hoe deze mensen de planeet Venus afbeeldden, die in bepaalde seizoenen als ster aan hun hemel schitterde. De herhaling van het symbool op beide kledingstukken en rondom beide figuren suggereert dat de muurschilderingen een astronomische of kalendarische gebeurtenis markeren die is verbonden met de planeet. In de wereld van deze schilders was Venus gekoppeld aan oorlogvoering en offers, dezelfde rode draad die door de Slagmuur loopt. Hier wordt het idee ingetogen gedragen, op de zomen van twee figuren, onder een sterrenhemel.

Tim Zaman · CC BY 3.0

Ver weg van de tempels toont het woongedeelte van het paleis hoe de elite werkelijk leefde. Deze kamer, waarvan het exacte gebruik onbekend blijft, behoort tot dezelfde bouwfase als de gang van de Rode Tempel en de kamers met de muurschilderingen van Venus. Het opmerkelijke kenmerk is het traliescherm, celosía genaamd, dat het interieur van het exterieur scheidt en licht in de kamer toelaat. Arbeiders namen een structuur van takken, smeerden die in met modder en vormden ze tot ruitpatronen. Daaroverheen brachten ze een laag van kalk en zand aan, waardoor het vlechtwerk werd verzegeld tot één stevig oppervlak. Het resultaat is tegelijk muur en venster: een barrière die de kamer koelt en beschaduwt, maar de zon toch in ruiten laat doorfilteren. Dergelijke kamers boden onderdak aan de priesterklasse en het stadsbestuur, het rustigere werk achter de beschilderde ceremonies. Gewoon daglicht, met zorg gerangschikt, maakte deel uit van de architectuur.

Gunnar Wolf · CC BY-SA 3.0

Van onder het grote dak opent het landschap zich richting een heuvel op minder dan een kilometer naar het westen: Xochitécatl, de zusterstad van Cacaxtla. De twee centra vormden een koppel. Xochitécatl was het meer openbare ceremoniële complex, terwijl Cacaxtla een ceremonieel en politiek centrum, een eliteverblijf en een fort in één combineerde. Cacaxtla domineerde dit deel van de Tlaxcala-Puebla-vallei, een macht die groeide na de val van het nabijgelegen Cholula en rond het jaar 900 eindigde. Omstreeks 1000 stond de stad verlaten. Wat overbleef was de aarde zelf. Latere bouwactiviteiten begroeven de beschilderde muren, en de kleuren lagen verzegeld onder aarde en steen tot hun herontdekking in 1975. Dat toeval van begraving is de reden waarom de Vogelman, de Jaguarman en de Slagmuur hun rood- en blauwtinten vandaag de dag nog steeds tonen. Cacaxtla blijft voortbestaan als een plek waar twee artistieke werelden elkaar ontmoetten op één enkele heuveltop, en de heuvel houdt ze nog steeds vast.

Photo: Lsalgador82 · CC BY-SA 3.0