Cacaxtla Audioprzewodnik

Witamy w Cacaxtla, w południowych krańcach meksykańskiego stanu Tlaxcala. Rozciągający się przed Państwem wielki blaszany dach osłania jedno z najbardziej zaskakujących odkryć w meksykańskiej archeologii. Pod nim kryje się rozległy pałac, którego ściany pokryte są malowidłami o żywych barwach w stylu Majów, głęboko w wyżynach środkowego Meksyku. Cacaxtla od dawna zwana jest stolicą ludu znanego jako Olmeca-Xicalanca, prawdopodobnie osadników z wybrzeża Zatoki Meksykańskiej, którzy przybyli około 400 roku n.e., choć nowe dowody poddają w wątpliwość, czy to oni stworzyli te malowidła. Między 650 a 900 rokiem n.e. rozkwitali tu, prawdopodobnie kontrolując szlaki handlowe w regionie przy populacji liczącej nie więcej niż dziesięć tysięcy osób. Historia ponownego odkrycia to czysty przypadek. We wrześniu 1975 roku robotnicy karczujący tereny natrafili na ukryty mur, a jego jaskrawa farba ujrzała światło dzienne. Archeolodzy przybyli szybko, pod wodzą Eduardo Merlo Juáreza, Diany Lopez-Sotomayor i Daniela Moliny-Feala, spędzając ponad sześć lat na wykopaliskach. Lopez-Sotomayor wspominała swoje pierwsze spojrzenie na naturalnej wielkości postacie jako przytłaczające. Ponieważ główna platforma pozostała nieprzebadana aż do lat osiemdziesiątych dwudziestego wieku, wiele z oryginalnego koloru przetrwało na samych ścianach. Dach istnieje dokładnie z tego powodu: aby chronić malowidła przed warunkami atmosferycznymi i grabieżcami, tak aby można je było oglądać tam, gdzie zostały namalowane.

Cher Kesh · CC BY-SA 2.0

Przed wyruszeniem w stronę ruin dzieło przechowywane w innym miejscu pozwala poznać dawniejszą sztukę regionu. Ta urna pogrzebowa, wystawiona w muzeum regionalnym w mieście Tlaxcala, ukazuje kunszt przedhiszpańskich garncarzy z tego obszaru. Z jednej masy gliny rzeźbiarz uformował pełną postać z szeroko rozłożonymi ramionami, ozdobioną kołnierzem, pierzastym nakryciem głowy oraz małymi postaciami towarzyszącymi przy ramionach i bokach. Farba na terakotowym korpusie wciąż zachowuje odcienie czerwieni i błękitu, co przypomina, że naczynia te były barwnymi przedmiotami, a nie zwykłą ceramiką. Takie urny mieściły szczątki zmarłych, a modelunek nadawał każdemu naczyniu obecność odpowiednią dla grobowca. Urna pochodzi z szerszej tradycji pogrzebowej regionu, a nie bezpośrednio z wykopalisk w Cacaxtla. Mimo to nadaje ton: w Tlaxcala glinę można było formować, malować i wypalać w coś, co miało przetrwać dłużej niż ludzkie życie.

Thelmadatter · CC BY-SA 3.0

Wszystko w Cacaxtla spoczywa na jednej ogromnej platformie. Platforma Gran Basamento ma około dwustu metrów długości i wznosi się dwadzieścia pięć metrów ponad równinę. To naturalne wzgórze, uformowane i wyrównane, wybrane ze względu na świetną pozycję obronną i rozległe widoki na okoliczny teren. Główne budowle religijne i cywilne miasta stały na szczycie, obok rezydencji klasy kapłańskiej. Cytadela była chroniona przez coś więcej niż wysokość: otaczały ją fosy obronne, a dodatkową barierę stanowiły wały ziemne. Budowniczowie nigdy nie przerywali pracy. Każda faza wznosiła się nad poprzednią, nowsze pomieszczenia i świątynie budowano na starszych, dlatego odkopywane mury znajdują się dziś na różnych poziomach. W niedalekiej odległości wokół głównej platformy wciąż stoją mniejsze piramidy i bazy świątynne. To, co wygląda jak jeden wielki mur, to w rzeczywistości wieki nałożonej na siebie konstrukcji.

Photo: SSVelasquez · CC BY-SA 3.0

Mężczyzna w ptasim kostiumie i hełmie stoi na splotach upierzonego węża, namalowany naturalnej wielkości. To Człowiek-Ptak z Portyku A, postać, której odkrycie rozsławiło imię Cacaxtla na świecie. Jest powiązany z Quetzalcoatlem, hojnym bóstwem, które nauczyło ludzi sztuki i rolnictwa. Wielu badaczy widzi w nim władcę-kapłana, jednego z przywódców ludu zamieszkującego Cacaxtla w przybliżeniu między 600 a 900 rokiem n.e. Tym, co czyni tutejsze malowidła wyjątkowymi, jest ich fuzja. Łączą one symbolikę meksykańskiego altiplano ze sztuką Majów, co stanowi połączenie niespotykane nigdzie indziej. Cacaxtla zachowuje również najstarsze malowidło ścienne przedstawiające ludzką postać otoczoną symbolami kilku kultur: Teotihuacan, Majów, Misteków i Totonaków. Czy Człowiek-Ptak przedstawia konkretnego historycznego władcę, pozostaje otwartym pytaniem. Pewna jest natomiast ambicja: władca przedstawiony jako ptak samego boga, depczący węża niebios.

Photo: El Comandante · CC BY-SA 3.0

Naprzeciwko Człowieka-Ptaka stoi jego odpowiednik, namalowany w tej samej naturalnej skali. Ta postać nosi jaguarowy kostium i hełm oraz stoi na wężu, którego skóra pokryta jest jaguarowymi oznaczeniami. O ile człowiek-ptak należy do nieba, o tyle koci człowiek należy do deszczu, który użyźnia ziemię. Detalem, który niesie ten motyw, są jego dłonie: pęczek oszczepów, z których z jednego końca kapie woda. Oszczepy, które spadają jako deszcz, podlewając pola zamiast ranić wroga. Pobliskie ościeża drzwi pogłębiają tę ideę. Na niebieskim tle człowiek-jaguar wlewa wodę do naczynia Tlaloca, boga deszczu, obok postaci z kultury Majów trzymającej ślimak, z którego wyłania się mały rudowłosy człowiek, prawdopodobnie słońce. Deszcz i słońce, dwie rzeczy potrzebne do zbiorów, namalowane przy wejściu do budynku. Kolory w tym miejscu wciąż zadziwiają: czerwień, błękit, żółć, czerń i biel, położone ponad tysiąc lat temu.

Gustavo Velarde · CC BY 2.5

Najsłynniejsze malowidło w Cacaxtla biegnie wzdłuż pochyłej wapiennej ściany podstawy świątyni na północnym placu. Powstało przed 700 rokiem, jest przedzielone na pół przez centralne schody i rozciąga się na ponad dwadzieścia metrów, stanowiąc jedną z najdłuższych scen narracyjnych w starożytnej Mezoameryce. Przedstawia walkę między dwoma wyraźnie różniącymi się ludami. Zwycięzcy mają szarobrązową skórę, duże nosy i niezdeformowane głowy. Noszą okrągłe tarcze, obsydianowe noże, włócznie i atlatl – wyrzutnie oszczepów z wyżyn. Pokonani, zidentyfikowani jako Majowie na podstawie rysów twarzy i kształtu czaszek, są ubrani jedynie w pióra, napierśniki, kolczyki i nieco jadeitu. Leżą bezbronni. Większość badaczy zgadza się, że scena ta nie jest zapisem walki, lecz inscenizowaną ofiarą, teatrem ubranym w formę bitwy, honorującym wydarzenie historyczne lub mityczne. Niektórzy dostrzegają w niej śmierć boga kukurydzy, zauważając siatkowe stroje, otwarte ciała i czaszki ptasich postaci w kształcie kukurydzy. Pokonani nigdzie się nie bronią, co jest najmocniejszym dowodem na to, że ta bitwa zawsze była rytuałem.

Photo: HJPD · CC BY 3.0

Nie każde malowidło tutaj mówi o wojnie. Te schody, prowadzące do Pokoju Gubernatorów, przedstawiają scenę handlu i stworzenia. Starszy kupiec wchodzi po stopniach, zgięty pod wielkim nosidłem zwanym cacaxtli, załadowanym skorupami żółwi i ptasimi piórami. To nosidło daje Cacaxtla jej nazwę: miejsce kupieckiego tobołka. Obok niego rośnie roślina, która wydaje się być kakaowcem, z siedzącym na niej zielonopiórym ptakiem, z okiem osadzonym w skrzydle. Nad nią wyrasta jeszcze dziwniejsza roślina: łodyga kukurydzy, gdzie każda kolba to ludzka głowa, a ziarna tworzą siatkowy hełm. Obraz ten stanowi echo Popol Vuh, majańskiej księgi stworzenia, która mówi, że w jednej z epok świata ludzie zostali stworzeni z ciasta kukurydzianego. Dla zwiedzających widoczna jest tylko jedna strona schodów. Malowidło po drugiej stronie nie wychodzi na żaden chodnik i zachowało się jako reprodukcja w muzeum na stanowisku.

Photo: HJPD · CC BY 3.0

Wewnątrz Świątyni Wenus znajdują się dwie kolumny z dwiema postaciami, a ten fragment jest jedną z nich. Namalowana głębokim błękitem na czerwonym tle, postać ma na sobie cętkowaną, przypominającą jaguara spódnicę i stoi pośród symboli gwiazd z oczami i niebieskimi brwiami. Na prawej kolumnie tej samej świątyni męska postać ma maskę na twarzy, skorpionowy ogon i spódnicę z symbolem Wenus z przodu. Ten lewy fragment prawdopodobnie przedstawia kobietę, której spódnica nosi ten sam emblemat. Uważa się, że gwiazdy pokazują, jak ci ludzie wyobrażali sobie planetę Wenus, która w pewnych porach roku świeciła na ich niebie jako gwiazda. Powtórzenie symbolu na obu strojach i wokół obu postaci sugeruje, że malowidła upamiętniają wydarzenie astronomiczne lub kalendarzowe związane z tą planetą. W świecie tych malarzy Wenus była związana z wojną i ofiarą, tym samym nurtem, który przebiega przez Malowidło Bitwy. Tutaj ta idea jest noszona cicho, na rąbkach dwóch postaci, pod niebem pełnym gwiazd.

Tim Zaman · CC BY 3.0

Z dala od świątyń, pałacowa dzielnica mieszkalna pokazuje, jak faktycznie żyły elity. To pomieszczenie, którego dokładne przeznaczenie pozostaje nieznane, należy do tej samej fazy budowy co korytarz Czerwonej Świątyni i pomieszczenia z malowidłami Wenus. Jego niezwykłą cechą jest ażurowa przesłona, zwana celosía, która oddziela wnętrze od zewnętrza i wpuszcza światło do pomieszczenia. Robotnicy wzięli konstrukcję z gałęzi, pokryli ją błotem i uformowali w rombowe wzory. Na to nałożyli warstwę wapna i piasku, uszczelniając kratę w jedną, twardą powierzchnię. Wynikiem jest zarówno ściana, jak i okno: bariera, która chłodzi i zacienia pomieszczenie, a jednocześnie pozwala słońcu przenikać w kształcie diamentów. Pomieszczenia takie jak to mieściły klasę kapłańską i administrację miasta, cichszą pracę za malowanymi ceremoniami. Zwykłe światło dzienne, zaaranżowane z dbałością, było częścią architektury.

Gunnar Wolf · CC BY-SA 3.0

Spod wielkiego dachu krajobraz otwiera się w stronę wzgórza oddalonego o niecały kilometr na zachód: Xochitécatl, siostrzanego miasta Cacaxtli. Te dwa ośrodki działały w parze. Xochitécatl był kompleksem ceremonialnym o bardziej publicznym charakterze, podczas gdy Cacaxtla łączyła w sobie ośrodek ceremonialny i polityczny, rezydencję elity oraz twierdzę. Cacaxtla dominowała w tej części doliny Tlaxcala-Puebla, a jej potęga wzrosła po upadku pobliskiej Choluli i zakończyła się około 900 roku. Około 1000 roku miasto stało już puste. Przetrwała sama ziemia. Późniejsza konstrukcja pogrzebała pomalowane ściany, a kolory pozostawały zamknięte pod ziemią i kamieniem aż do ich ponownego odkrycia w 1975 roku. To przypadkowe pogrzebanie sprawiło, że Człowiek-Ptak, Człowiek-Jaguar i Malowidło Bitwy do dziś ukazują swoje czerwienie i błękity. Cacaxtla trwa jako miejsce, w którym na jednym wzgórzu spotkały się dwa światy artystyczne, a wzgórze wciąż je w sobie przechowuje.

Photo: Lsalgador82 · CC BY-SA 3.0