Stift Klosterneuburg Audiogids in het Nederlands

Welkom bij Stift Klosterneuburg, een augustijnenklooster op een heuvelrug boven de Donau, net ten noorden van Wenen. Markgraaf Leopold de Derde en zijn vrouw Agnes stichtten het in 1114, en hun kanunnikengemeenschap leeft en bidt hier nog steeds. De abdij werd een spirituele en economische krachtpatser van Oostenrijk en beheert nog altijd een van de oudste wijngoederen van het land. Een gotische zuil uit 1381 staat op dit plein, ouder dan het meeste wat eromheen ligt. De lange gele gevel hoort bij een residentie die nooit is voltooid, en dat is bij de ingang duidelijk te zien. Bezoekers passeren de Sala Terrena, een hal die bedoeld was als een grotachtige tuinzaal. Rond 1735 hakte hofbeeldhouwer Lorenzo Mattielli monumentale Atlasfiguren uit om het plafond te dragen. Vandaag de dag oogt de ruimte als een opengelegde barokke bouwplaats, midden in het proces bevroren. Voor u liggen de gekroonde koepels, de collegiale kerk en de gotische kloostergang, elk met een eigen hoofdstuk in het verhaal.

Photo: Mayerski · CC BY-SA 3.0

De kroon boven op deze koepel is de hele ambitie van deze plek, gevangen in één sculptuur. In 1730 begon keizer Karel de Zesde met de herbouw van het klooster als een monumentale residentie, deels paleis, deels kerk, naar het voorbeeld van het Escorial in Spanje. Er waren negen koepels voor het complex gepland. Het werk ging naar de architect Donato Felice d'Allio, die voortbouwde op ideeën van Joseph Emanuel Fischer von Erlach, de bouwmeester van Wenen. Toen stierf de keizer in 1740 onverwachts en kwam de bouwplaats abrupt tot stilstand. Tegen die tijd was slechts een fractie van het grootse ontwerp uit de grond verrezen. Twee koepels werden wel afgebouwd, en zij dragen de boodschap uit in metaal en steen. De hoofdkoepel draagt de keizerskroon, de kleinere de aartshertogskroon. In de negentiende eeuw voltooide de architect Joseph Kornhäusel een van de begonnen binnenplaatsen, maar het volledige Oostenrijkse Escorial kwam er nooit.

Photo: Huberta Weigl · CC BY-SA 3.0 at

Deze lage stenen muren zijn bijna alles wat er nog over is van een van de meest geprezen gebouwen uit die tijd. In 1220 haalde hertog Leopold de Zesde een bouwmeester uit Bourgondië om naast het klooster een hertogelijke kapel op te richten. Het werd de Capella Speciosa genoemd, en het wordt beschouwd als een van de mooiste religieuze gebouwen uit zijn tijd. De kapel overleefde de eeuwen niet; ze werd in de achttiende eeuw afgebroken. Wat rest is het grondplan, dat is uitgegraven en zichtbaar gelaten, zodat de diepste laag van de abdij in de open lucht gelezen kan worden. De bouwgeschiedenis verloopt hier in lagen. De fundamenten van het complex omvatten een kasteeltoren en een gotische kapel die teruggaan tot de twaalfde eeuw, onder alles wat de barokke bouwers hebben toegevoegd. Een hertogelijke kapel, een klooster, een keizerlijke droom, allemaal gestapeld op dezelfde grond.

Veleius at de.wikipedia · Public domain

Een bruidssluier, een windvlaag en een klooster. Dit stenen reliëf bij de Leopoldsbrunnen vertelt de stichtingslegende in gebeeldhouwde figuren. Het begint met een echt huwelijk. In 1106 beloonde keizer Hendrik de Vijfde markgraaf Leopold de Derde voor zijn loyaliteit door hem de hand van zijn zus Agnes aan te bieden, de weduwe van hertog Frederik van Zwaben. De verbintenis verhoogde de status van Leopold enorm en bracht een enorme bruidsschat aan koninklijke bezittingen met zich mee. Leopold bouwde een nieuwe residentie voor zijn vrouw en noemde deze Niwenburc, het nieuwe kasteel. Het verhaal gaat dat het echtpaar op het balkon stond toen een sterke windvlaag de sluier van Agnes meevoerde. De zoektocht leverde niets op. Jaren later, tijdens het jagen, zag Leopold een schitterende glans tussen het gebladerte van een vlierstruik. Daarin hing de sluier, onbeschadigd, en een visioen van de Heilige Maagd Maria vertelde hem om op die plek een kerk en klooster te bouwen. Wat zeker is, is het metselwerk: de eerste steen van de abdijkerk werd gelegd op 12 juni 1114, en in 1133 overdroeg Leopold het klooster aan de augustijnen.

Yair Haklai · CC BY-SA 4.0

Dertiende-eeuwse gewelven beschutten deze stille tuin, het hart van een gemeenschap die al bijna negenhonderd jaar haar eigen zaken bestiert. De augustijner kanunniken namen het klooster in 1133 over, en zesenzestig proosten hebben hen sindsdien geleid. Hun zwaarste beproeving kwam in het najaar van 1683, toen een massaal Ottomaans leger onder Kara Mustafa Pasha Wenen belegerde en Klosterneuburg bedreigde. De meeste kanunniken vluchtten naar Passau en namen de kerkschatten met zich mee. Twee mannen bleven achter bij de burgers: een priester en een lekenbroeder genaamd Marzellin Orthner. De benedenstad gaf zich over, maar de bovenstad en het klooster werden met succes verdedigd. Dat standhouden was ver buiten de muren van belang, omdat Klosterneuburg de flank beschermde van het christelijke leger dat Wenen ontzette onder koning Jan de Derde Sobieski. De latere beproevingen van de gemeenschap waren stiller maar niet minder reëel. In 1941 onderdrukten de nazi's het kanunnikaat en namen ze de gebouwen in beslag, en proost Alipius Linda, gekozen in 1937, leidde de gemeenschap door die jaren heen en door de bezetting die na de oorlog volgde.

Photo: Dguendel · CC BY 4.0

1135 · bronze

De zeven bronzen armen, gegoten rond 1135, vormen het oudste overgebleven stuk kerkmeubilair van de abdijkerk. De kandelaar werd waarschijnlijk in Verona gegoten en aan het klooster geschonken door het markgravenpaar zelf. Eeuwenlang stond hij in het presbyterium van de romaanse kerk, totdat de barokke verbouwing hem daar weghaalde. Vanwege zijn boomachtige vorm noemen de oude bronnen hem Sambucus, de vlierboom. Rond die naam ontstond een legende die beweerde dat het hout van juist die vlierstruik uit het sluierverhaal erin was verwerkt. De waarheid is ouder en geleerder dan de legende. De vorm van de joodse menorah werd bewust in christelijke zin hergeïnterpreteerd als de boom van Jesse, de stamboom van Christus. Zijn zeven armen staan voor de zeven gaven van de Heilige Geest. Sinds de twintigste eeuw staat de kandelaar in het voormalige puthuis aan de noordkant van de kloostergang, een negenhoekige ruimte waarin zich ooit een waterbekken bevond.

Effi Schweizer · Public domain

Eenenvijftig vergulde koperen platen, stralend van email, vormen het artistieke juweel van de abdij. Nicolaas van Verdun maakte dit altaarstuk in 1181, werkend naar Byzantijnse voorbeelden, en de kwaliteit ervan nodigt uit tot vergelijking met het Driekoningen-schrijn in de Dom van Keulen. De platen zijn gerangschikt in drie rijen die door de heilsgeschiedenis trekken. De bovenste en onderste rij bevatten scènes uit het Oude Testament, van Adam, Noach en Abraham tot David en de Babylonische ballingschap, en het leven van Jezus vult de middelste rij daartussenin. Het werkelijke idee ligt in de kolommen, waar platen uit verschillende tijdperken direct naast elkaar staan. Een scène uit het Oude Testament staat tegenover de vervulling ervan in het Nieuwe Testament; zo lazen middeleeuwers de twee als één verhaal. De panelen waren niet gemaakt als altaar. Pas rond 1330 werden ze samengevoegd tot het drieluik dat u hier ziet, wijd geopend zodat de emailvelden naar het altaar van de kapel gericht zijn.

s.somkuti · CC BY-SA 2.0

Het vergulde schrijn draagt een eenvoudig verzoek in oude letters: St. Leopold, bitte für uns. Heilige Leopold, bid voor ons. De stichtende markgraaf bleef in de herinnering niet slechts een edelman. Paus Innocentius de Achtste heiligde hem op 6 januari 1485, en Klosterneuburg werd al snel een belangrijk bedevaartsoord. Zijn graf vond zijn plek in de kapel uit 1318, en zijn feestdag valt op 15 november, de dag dat hij in 1136 stierf. Die datum draagt een tweede herinnering in zich. Op 15 november 1616 woonde aartshertog Maximiliaan de Derde hier het Leopoldfeest bij en schonk de aartshertogshoed aan het klooster. Vanaf dat moment bewaakte de abdij de heilige kroon van het land, een schat die het klooster alleen mocht verlaten voor de ceremonie van de erfelijke huldiging. De stichter, de kroon en de smeekbede op het schrijn wijzen allemaal dezelfde kant op: Klosterneuburg hield de herinnering aan de dynastie en het symbool van het land in één kapel verenigd.

s.somkuti · CC BY-SA 2.0

Vanbuiten leest de collegiale kerk als een kroniek in steen. Ze werd op 29 september 1136 gewijd, na tweeëntwintig jaar bouwen, en de basisvorm van die romaanse basiliek heeft negen eeuwen herbouw overleefd. De torens vertellen een langzamer verhaal. Aan de zuidtoren werd in 1394 begonnen en het duurde tweehonderd jaar om deze te voltooien, pas klaar in 1592. Tegen de jaren 1880 waren de westtorens onveilig geworden en de Weense bouwmeester Friedrich von Schmidt leidde de restauratie. Tussen 1882 en 1893 werden de oorspronkelijk ongelijke torens herbouwd tot een uniforme neogotische hoogte van bijna drieëntachtig meter, voorzien van beeldhouwwerk door Franz Christoph Erler. De kerk is gewijd aan de Geboorte van Maria en in 1936 verleende paus Pius de Elfde haar de titel van basilica minor.

Photo: Anna Saini · CC BY-SA 4.0

Goud trekt de blik door dit middenschip naar het hoofdaltaar, onder een plafond vol geschilderde wolken. De muren achter al die glans zijn veel ouder. De basiliek van Leopold de Derde bepaalt nog steeds de vorm van deze ruimte. Vanaf 1634 begonnen de kanunniken de ruimte in drie lange fasen in barokstijl aan te kleden. Noord-Italiaanse kunstenaars werkten aan de eerste fase onder leiding van Giovanni Battista Carlone. De oude vieringtoren werd in 1636 afgebroken. In de plaats daarvan verrees de noordelijke toren, gebouwd in de gotische stijl van de zuidelijke toren, en deze kreeg een klok van zesduizend kilogram: de Leopoldiglocke, vernoemd naar de stichter. De tweede fase liep tot 1702 en vulde het middenschip met fresco's, stucwerk en altaren. Tijdens de laatste fase kregen het presbyterium, het koorgestoelte, het hoofdaltaar en de kerkbanken hun huidige vorm, naar ontwerpen van Matthias Steinl. Een romaanse gebedsruimte was veranderd in een barok toneel voor de liturgie.

Photo: Uoaei1 · CC BY-SA 3.0