Opactwo w Klosterneuburgu Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Opactwie w Klosterneuburgu, klasztorze augustynianów na grzbiecie nad Dunajem, na północ od Wiednia. Margrabia Leopold Trzeci i jego żona Agnieszka założyli go w 1114 roku, a ich wspólnota kanoników wciąż tu żyje i modli się. Opactwo stało się duchową i gospodarczą potęgą Austrii i do dziś prowadzi jedną z najstarszych winnic w kraju. Na tym placu stoi gotycki filar z 1381 roku, starszy niż większość tego, co go otacza. Długa żółta fasada należy do rezydencji, która nigdy nie została ukończona, a wejściowa część wyraźnie to pokazuje. Odwiedzający przechodzą przez Salę Terrena, salę pomyślaną jako sala ogrodowa przypominająca grotę. Około 1735 roku rzeźbiarz dworski Lorenzo Mattielli wykuł w kamieniu monumentalne postacie Atlasa, które miały podtrzymywać jej strop. Dziś pomieszczenie wygląda jak odsłonięty barokowy plac budowy, zamrożony w połowie projektu. Przed Państwem leżą ukoronowane kopuły, kościół kolegiacki i gotycki krużganek, a każdy z nich ma swój własny rozdział tej opowieści.

Photo: Mayerski · CC BY-SA 3.0

Korona na szczycie tej kopuły to cała ambicja tego miejsca ujęta w jednej rzeźbie. W 1730 roku cesarz Karol Szósty postanowił przebudować klasztor na monumentalną rezydencję, po części pałac, po części kościół, na wzór Eskurialu w Hiszpanii. Dla kompleksu zaplanowano dziewięć kopuł. Prace powierzono architektowi Donato Felice d'Allio, który czerpał z pomysłów Josepha Emanuela Fischera von Erlacha, mistrza budowniczego Wiednia. Wtedy, w 1740 roku, cesarz zmarł niespodziewanie, a plac budowy został nagle wstrzymany. Do tamtej pory z ziemi podniosła się tylko ułamkowa część wielkiego projektu. Dwie kopuły zostały ukończone i niosą to przesłanie w metalu i kamieniu. Główna kopuła nosi koronę cesarską, a mniejsza koronę arcyksiążęcą. W XIX wieku architekt Joseph Kornhäusel ukończył jeden z rozpoczętych dziedzińców, ale pełny austriacki Eskurial nigdy nie powstał.

Photo: Huberta Weigl · CC BY-SA 3.0 at

Te niskie kamienne mury to niemal wszystko, co pozostało z jednego z najbardziej wysławianych budynków swojej epoki. W 1220 roku książę Leopold Szósty sprowadził mistrza budowniczego z Burgundii, aby wznieść kaplicę książęcą obok klasztoru. Nazywała się Capella Speciosa i jest uznawana za jeden z najpiękniejszych budynków sakralnych swoich czasów. Kaplica nie przetrwała wieków; rozebrano ją w XVIII wieku. Tym, co pozostało, jest plan przyziemia, odkopany i pozostawiony widocznym, dzięki czemu najgłębszą warstwę opactwa można odczytać pod gołym niebem. Historia budowlana biegnie tutaj warstwami. Fundamenty kompleksu obejmują wieżę zamkową i gotycką kaplicę sięgającą dwunastego wieku, poniżej wszystkiego, co dodali budowniczowie barokowi. Kaplica książęca, klasztor, cesarski sen, wszystko spiętrzone na tej samej ziemi.

Veleius at de.wikipedia · Public domain

Welon ślubny, podmuch wiatru i klasztor. Ta kamienna płaskorzeźba przy fontannie Leopoldsbrunnen opowiada legendę założycielską w wykutych postaciach. Zaczyna się od prawdziwego małżeństwa. W 1106 roku cesarz Henryk Piąty nagrodził margrabiego Leopolda Trzeciego za jego lojalność, oferując mu rękę swojej siostry Agnieszki, wdowy po księciu Fryderyku ze Szwabii. Ten związek ogromnie podniósł pozycję Leopolda i przyniósł ogromny posag w postaci dóbr królewskich. Leopold zbudował dla swojej żony nową rezydencję i nazwał ją Niwenburc, czyli nowy zamek. Głosi opowieść, że para stała na jej balkonie, gdy silny podmuch zerwał welon Agnieszki. Poszukiwania nic nie dały. Wiele lat później, będąc na polowaniu, Leopold ujrzał jasny blask wśród liści bzu czarnego. Wewnątrz wisiał nienaruszony welon, a wizja Maryi Panny nakazała mu zbudować w tym miejscu kościół i klasztor. Pewne są natomiast mury: kamień węgielny pod kościół opacki wmurowano 12 czerwca 1114 roku, a w 1133 roku Leopold przekazał klasztor augustynianom.

Yair Haklai · CC BY-SA 4.0

Trzynastowieczne sklepienie osłania ten spokojny ogród, serce wspólnoty, która prowadzi własne sprawy od prawie dziewięciuset lat. Kanonicy augustynianie przejęli klasztor w 1133 roku i od tamtej pory przewodniczyło im sześćdziesięciu sześciu prepozytów. Ich najcięższa próba nadeszła jesienią 1683 roku, kiedy potężna armia osmańska pod dowództwem Kara Mustafy Paszy oblegała Wiedeń i zagrażała Klosterneuburgowi. Większość kanoników uciekła do Pasawy, zabierając ze sobą skarb kościelny. Dwóch mężczyzn zostało z mieszczanami: ksiądz i brat zakonny o imieniu Marzellin Orthner. Dolne miasto poddało się, ale górne miasto i klasztor zostały skutecznie obronione. Ten opór miał znaczenie daleko wykraczające poza mury, ponieważ Klosterneuburg osłaniał flankę armii chrześcijańskiej, która przyniosła odsiecz Wiedniowi pod wodzą króla Jana Trzeciego Sobieskiego. Późniejsze próby wspólnoty były cichsze, ale nie mniej realne. W 1941 roku naziści zlikwidowali kanonikat i zajęli budynki, a prepozyt Alipius Linda, wybrany w 1937 roku, przeprowadził wspólnotę przez te lata oraz okupację, która nastąpiła po wojnie.

Photo: Dguendel · CC BY 4.0

1135 · bronze

Siedem ramion z brązu, odlanych około 1135 roku, stanowi najstarszy zachowany element wyposażenia kościoła opackiego. Świecznik prawdopodobnie został odlany w Weronie i podarowany klasztorowi przez samą parę margrabiowską. Przez stulecia stał w prezbiterium kościoła romańskiego, dopóki barokowa przebudowa go stamtąd nie usunęła. Ze względu na swój drzewiasty kształt, stare źródła nazywają go „Sambucus”, czyli bez. Wokół tej nazwy narosła legenda, głosząca, że w jego konstrukcję wpracowano drewno tego samego krzewu bzu, o którym wspomina historia welonu. Prawda jest jednak starsza i bardziej uczona niż ta legenda. Formę żydowskiej menory celowo zreinterpretowano w duchu chrześcijańskim jako Drzewo Jessego, drzewo genealogiczne Chrystusa. Jego siedem ramion symbolizuje siedem darów Ducha Świętego. Od dwudziestego wieku świecznik znajduje się w dawnym budynku studni przy północnej stronie krużganka, w dziewięciobocznym pomieszczeniu, w którym niegdyś znajdował się zbiornik na wodę.

Effi Schweizer · Public domain

Pięćdziesiąt jeden pozłacanych miedzianych płyt, lśniących emalią, stanowi artystyczną perłę opactwa. Mikołaj z Verdun wykonał ten ołtarz w 1181 roku, pracując na wzorcach bizantyjskich, a jego jakość skłania do porównań z relikwiarzem Trzech Króli w katedrze w Kolonii. Płyty ułożone są w trzy rzędy, które prowadzą przez historię świętą. Górny i dolny rząd zawierają sceny ze Starego Testamentu, od Adama, Noego i Abrahama po Dawida i niewolę babilońską, a życie Jezusa wypełnia środkowy rząd pomiędzy nimi. Prawdziwa myśl kryje się w kolumnach, gdzie płyty z różnych epok znajdują się bezpośrednio obok siebie. Scena starotestamentowa stoi naprzeciw swojego nowotestamentowego wypełnienia – to średniowieczny sposób czytania obu Testamentów jako jednej historii. Panele nie zostały wykonane jako ołtarz. Dopiero około 1330 roku złożono je w widoczny tutaj tryptyk, otwarty szeroko tak, aby pola emaliowane zwrócone były ku ołtarzowi kaplicy.

s.somkuti · CC BY-SA 2.0

Pozłacana trumienka niesie proste błaganie w starym piśmie: „St. Leopold, bitte für uns” – święty Leopoldzie, módl się za nami. Fundujący margrabia nie pozostał w pamięci jedynie jako szlachcic. Papież Innocenty VIII kanonizował go 6 stycznia 1485 roku, a Klosterneuburg wkrótce stał się ważnym miejscem pielgrzymkowym. Jego grób znalazł swoje miejsce w kaplicy z 1318 roku, a jego święto przypada 15 listopada, w dniu jego śmierci w 1136 roku. Ta data niesie ze sobą drugie wspomnienie. 15 listopada 1616 roku arcyksiążę Maksymilian III uczestniczył tutaj w święcie Leopolda i podarował klasztorowi czapkę arcyksiążęcą. Od tego momentu opactwo strzegło świętej korony kraju – skarbu, który mógł opuścić jego pieczę tylko na czas ceremonii dziedzicznego hołdu. Fundator, korona i błaganie na relikwiarzu wskazują na to samo: Klosterneuburg zachował pamięć o dynastii i symbol państwa w jednej kaplicy.

s.somkuti · CC BY-SA 2.0

Z zewnątrz kościół kolegiacki czyta się jak kronikę w kamieniu. Został konsekrowany 29 września 1136 roku, po dwudziestu dwóch latach budowy, a podstawowa forma tej romańskiej bazyliki przetrwała dziewięć stuleci przebudów. Wieże opowiadają wolniejszą historię. Budowę wieży południowej rozpoczęto w 1394 roku i trwała ona dwieście lat, ukończono ją dopiero w 1592 roku. W latach 80. XIX wieku wieże zachodnie stały się niebezpieczne, a ich restauracją kierował wiedeński budowniczy Friedrich von Schmidt. Między 1882 a 1893 rokiem pierwotnie nierówne wieże zostały przebudowane do jednolitej neogotyckiej wysokości prawie osiemdziesięciu trzech metrów i ozdobione rzeźbami Franza Christopha Erlera. Kościół jest pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, a w 1936 roku papież Pius XI nadał mu tytuł bazyliki mniejszej.

Photo: Anna Saini · CC BY-SA 4.0

Złoto przyciąga wzrok wzdłuż tej nawy ku ołtarzowi głównemu, pod sklepieniem pełnym malowanych chmur. Ściany kryjące się za tym blaskiem są znacznie starsze. Bazylika Leopolda Trzeciego wciąż kształtuje to wnętrze. Od 1634 roku kanonicy zaczęli nadawać jej wystrój barokowy, co trwało przez trzy długie etapy. Przy pierwszym etapie pracowali artyści z północnych Włoch pod kierunkiem Giovanniego Battisty Carlone. Stara wieża nad skrzyżowaniem naw została rozebrana w 1636 roku. Na jej miejscu wzniesiono wieżę północną, zbudowaną w stylu gotyckim nawiązującym do wieży południowej, i zawieszono na niej dzwon o masie sześciu tysięcy kilogramów – Leopoldiglocke, nazwany tak na cześć fundatora. Drugi etap trwał do 1702 roku, wypełniając nawę freskami, stiukami i ołtarzami. Ostatni etap nadał prezbiterium, stallom chórowym, ołtarzowi głównemu i ławom ich obecny kształt według projektu Matthiasa Steinla. Romańska hala modlitewna stała się barokową sceną liturgii.

Photo: Uoaei1 · CC BY-SA 3.0