Megalieten van Carnac Audiogids

Meer dan drieduizend rechtopstaande stenen verrijzen uit de velden rond Carnac, de grootste verzameling in zijn soort ter wereld. Rijen granieten blokken strekken zich kilometers lang uit over het land. Eromheen liggen dolmen, de stenen kamers van graven, en tumuli, de aardheuvels die ooit over graven werden opgeworpen. Ook op landbouwgrond staan losse menhirs eenzaam overeind. Alles werd uit lokaal graniet gehakt door de pre-Keltische bevolking van Bretagne, vermoedelijk rond 3300 voor Christus. Sommige stenen zijn misschien nog ouder, mogelijk zelfs van rond 4500 voor Christus. Over het doel van de rijen wordt nog steeds getwist. Sommigen spreken over territorium, anderen over een kalender of een ceremonieplaats. Zelfs over de identiteit van de bouwers wordt gediscussieerd. Een BBC-documentaire pleitte voor Mesolithische jagers-verzamelaars in plaats van Neolithische boeren, wat Carnac zou onderscheiden van Stonehenge, dat wordt beschouwd als het werk van vroege boeren.

Steffen Heilfort · CC BY-SA 3.0

Elf samenkomende rijen menhirs doorkruisen dit veld. Van begin tot eind lopen ze bijna twaalfhonderd meter lang door. De strook die ze vormen is ongeveer honderd meter breed. De langste stenen, zo'n vier meter hoog, staan aan het brede westelijke uiteinde. Langs de rijen slinken ze tot kniehoogte om daarna weer te rijzen richting het uiterste oosten. Dergelijke schaal is de ware prestatie van Ménec. Het overeind zetten van zoveel blokken van vele tonnen vergde een organisatievorm die verspreide familiegroepen nooit hadden kunnen opbrengen. Iemand moest de rijen plannen, de arbeiders voeden en het project seizoen na seizoen gaande houden. Wat de stenen ook betekenden voor hun bouwers, het oprichten ervan getuigt van een samenleving die in staat was tot enorme collectieve arbeid.

Photo: Superbass · CC BY-SA 4.0

Duizenden stenen die in perfect rechte lijnen stonden, schreeuwden om een verklaring, en de lokale traditie bood er verscheidene. Een christelijke legende vertelt hoe Sint-Cornelis, op de vlucht voor soldaten die hem achtervolgden, hen ter plekke in steen veranderde. In het Bretons stonden de rijen bekend als de soldaten van Sint-Cornelis. Lokale versies van de Arthurverhalen schrijven de eer in plaats daarvan toe aan Merlin, die een heel Romeins legioen zou hebben versteend, rechte lijnen en al. Het mildste verhaal hoort bij kerstavond. Le Rouzic gaf het geloof door, dat voor het eerst werd opgeschreven in 1864, dat de stenen op die nacht naar de beken afdaalden om te drinken en iedereen verpletterden die op hun pad kwam. Kinderen in Carnac hielden van het verhaal en vertelden het aan bezoekende toeristen, totdat een gemeentelijk verbod het vertellen ervan in de jaren zestig verbood.

Photo: Lionel Allorge · CC BY-SA 3.0

Een dolmen is opgebouwd uit een paar grote opstaande stenen met daarbovenop een enorme deksteen. Hier bij de westzijde van Kermario behoudt de stenen constructie nog steeds zijn vorm. Toen het graf nieuw was, werd de hele constructie bedekt onder een aardheuvel. Bij veel dolmen van Carnac is die heuvel inmiddels verdwenen. Soms is deze door opgravingen verwijderd. Wat overblijft is het kale skelet van stenen, in verschillende staten van verval. Elders in de regio werden aardheuvels over graven opgeworpen, met een gang die leidde naar een centrale kamer die ooit voorwerpen bevatte die daar door de levenden waren achtergelaten.

Gerhard Haubold · CC BY-SA 3.0

De kamer achter het portaal was gemaakt voor de doden, en rond Carnac werden sommige doden als vorsten begraven. Drie uitzonderlijk grote grafheuvels staan in dit gebied, opgeworpen in het midden van het vijfde millennium voor Christus. Ze staan bekend als Saint-Michel, Tumiac en Mané-er-Hroëk. Elk bevatte het graf van een enkel individu, samen met grote gepolijste bijlen, stenen armringen en sieraden van een steen die callaïs wordt genoemd. Veel van de bijlen zijn van jade uit de Italiaanse Alpen. Sommige bereiken een lengte van 46 centimeter en hebben misschien wel meer dan duizend uur gekost om te slijpen en te polijsten. De callaïs kwam uit zuidwestelijk Iberië, schijnbaar per boot vervoerd over de Golf van Biskaje. Hun ouderdom komt overeen met de fabelachtig rijk gevulde graven van de Varna-cultuur in Bulgarije. Dergelijke begravingen hebben onderzoekers ertoe gebracht te spreken over goddelijke koningen. De beroemde vondsten komen uit die grote heuvels, niet uit deze kamer, die deel uitmaakt van hetzelfde bredere dodenlandschap.

Michael Kranewitter · CC BY-SA 3.0

Wetenschappelijke belangstelling voor deze stenen begon in de jaren 1720 en de theorieën begonnen te stromen. In 1796 schreef La Tour d'Auvergne de rijen toe aan bijeenkomsten van de druïden. In 1805 beweerde Maudet de Penhoët dat ze de sterren aan de hemel voorstelden. Romantische schrijvers kwamen de stenen zelf bekijken en de spoorweg bracht een breder publiek naar Bretagne dan alleen de antiquairs. In 1858 dreef Flaubert de spot met al deze pseudowetenschappelijke theorieën, met veel humor. Elke lezing daarvan kwam later dan de stenen zelf, die al eeuwen voor elke druïde overeind stonden.

Photo: Tsaag Valren · CC BY-SA 3.0

Dolmens zoals deze worden over het algemeen beschouwd als graven. De stenen bewaren echter hun grootste geheim. De bodem van Bretagne is zuur en heeft in de loop van de millennia de beenderen van de doden weggevreten. De kamers kunnen dus niet zeggen wie hier begraven lag, of hoeveel, of met welke riten. Wat eruitziet als een duidelijk monument is, vanbinnen, een stilte. Elk verslag over de mensen die in deze collectieve graven werden gelegd, moet worden opgebouwd uit bewijsmateriaal dat elders is gevonden.

Photo: Tsaag Valren · CC BY-SA 3.0

De afgelopen eeuwen waren niet mild voor deze monumenten. Er zijn berichten dat dolmens dienden als schapenstallen, kippenhokken en zelfs ovens. Nog gebruikelijker was dat stenen werden weggevoerd om ruimte te maken voor wegen, of om als bouwmateriaal te worden gebruikt. Een ruïne kon een steengroeve, een schuur of een bakhuis zijn, afhankelijk van de behoefte van het moment. Tegenwoordig markeert de Franse staat zijn aanspraak naast elke staande-stenenformatie, met een inscriptie die het eigendom verklaart.

Photo: Tsaag Valren · CC BY-SA 3.0

De drie grote velden van Carnac, Ménec, Kermario en Kerlescan, vormen samen een contourlijn. Ze volgen deze op ongeveer twintig meter boven zeeniveau, alsof de bouwers het land hadden gelezen en hun stenen langs de flank hadden geplaatst. De drie groepen vormden mogelijk ooit één geheel, dat later werd opgesplitst toen stenen voor andere doeleinden werden weggevoerd. Sommige onderzoekers gaan verder en lezen de hele indeling als een ontworpen landschap, waarbij de rijen fungeren als stenen gangen die zich door het terrein openen. Die interpretatie is een moderne theorie, geen vaststaand feit. Wat het uitzicht over het veld duidelijk laat zien, is dat de rijen niet willekeurig zijn neergelegd.

Gerhard Haubold · CC BY-SA 3.0

Elke menhir hier is gemaakt van dezelfde lokale steen, een grof graniet gespikkeld met twee soorten mica. Het komt op al deze locaties aan de oppervlakte, dus de bouwers hoefden zelden iets ver te dragen. Meestal hoefden ze alleen maar lokale breuklijnen te benutten en de blokken los te wrikken waar het gesteente al wilde breken. De meeste menhirs zijn ruwe rechthoekige blokken, achtergelaten zoals ze uit de grond kwamen. Sommige lijken naar de top toe te zijn gevormd. De wilde, grillige contouren van de grootste stenen zijn niet het werk van de steenhouwer. Ze zijn afkomstig van natuurlijke erosie, zowel voordat de megalieten werden opgericht als daarna.

Photo: Demeester · CC BY-SA 3.0