Cairn de Barnenez Audiogids

Welkom bij de Cairn de Barnenez, in noordelijk Finistère in Bretagne. Het is een monument uit het vroege neolithicum, gebouwd in fasen tussen ongeveer 4800 en 4000 voor Christus, een van de oudste megalithische monumenten van Europa en een van de oudste door mensen gemaakte structuren ter wereld. Het is een enorme heuvel van droge stapelsteen die elf ganggraven verbergt. Het verhaal begint bij deze kleine objecten in de vitrine, niet bij de heuvel. Het zijn spintollen en weefgewichten, gereedschappen van het ambacht van de wever. Een tol zat op een spil om de draad te laten spinnen; de gewichten hingen aan een weefgetouw om de schering strak te houden. Ze behoren tot een gevestigde boerensamenleving, mensen die dieren hielden, gewassen verbouwden en stof maakten, geen zwervende mensen. Het waren gemeenschappen zoals die, met georganiseerde arbeid en huishoudelijke vaardigheden, die de bouw van de Cairn de Barnenez op zich namen. De tentoonstelling hier leidt u door de wetenschappelijke opgravingen die de vindplaats onthulden, en toont objecten die ermee verbonden zijn. Houd een tol in gedachten: de enorme stenen heuvel buiten is gemaakt door handen die ook draad sponnen.

Photo: Romainbehar · CC0

Vanaf het pad steekt de cairn voor u af tegen de hemel als een natuurlijke heuvel. Dat is het geenszins. Elke steen erin is met de hand gedragen en gelegd, in droge stapelsteen zonder mortel. Vandaag de dag gemeten is hij ongeveer vijfenzeventig meter lang, tot vijfentwintig meter breed, en staat hij meer dan acht meter hoog. Zijn gewicht wordt geschat op dertien- tot veertienduizend ton aan steen. Wat eruitziet als één hoop, bestaat in feite uit twee cairns die tot één massa zijn samengevoegd. Dit is een mausoleum, een monumentaal huis voor de doden, en een van de grootste in zijn soort in Europa. De beide helften bevatten elk hun eigen kamers.

Photo: Quoique · CC BY-SA 4.0

De lange zuidkant van de cairn is gebouwd om gezien te worden. Hij rijst op in getrapte terrassen, met steile gevels, en zijn profiel is welbewuste architectuur in plaats van een hoop. Verschillende interne muren in de cairn zijn het overblijfsel van eerdere gevels of stutten die de massa stabiel houden. Langs de voorkant loopt een rij lage deuropeningen, één voor elk van de elf kamers. Elke kamer wordt afzonderlijk betreden, vanuit het zuidoosten, via een lange, smalle gang van vijf tot veertien meter lang. De kamers zijn gebouwd van grote platen leisteen en graniet, terwijl de cairn eromheen is gemaakt van kleine blokken. In de jaren zestig, tijdens de restauratiejaren, zag de schrijver en minister André Malraux de getrapte gevel en noemde de Cairn de Barnenez een megalithisch Parthenon. De naam is sindsdien altijd gebleven.

No machine-readable author provided. NewPapillon assumed (based on copyright claims). · CC BY-SA 3.0

Dit open litteken in de zijkant van de cairn is het gevolg van een ongeluk dat bijna een einde maakte aan het monument. Tot de jaren vijftig was de cairn in particuliere handen en werd hij gebruikt als groeve voor straatstenen. In november 1954 vernietigde een aannemer een kleinere naburige cairn, Kerdi Bihan, op ongeveer honderd meter afstand. De daaropvolgende lente sneed hij in de grote cairn zelf, waarbij hij de kamers die hier nu te bezichtigen zijn, uitholde. De journalist Francis Gourvil kwam erover schrijven voor Ouest-France en waarschuwde de prehistoricus Pierre-Roland Giot. Giot greep in bij de autoriteiten en het werk werd stilgelegd. In 1956 werd de cairn op de lijst van historische monumenten geplaatst en de reddingsopgraving en restauratie gingen door tot 1968. Wat de steenwinning vernietigde, onthulde het tevens: een opengesneden doorsnede van kamers die duizenden jaren lang waren verzegeld.

Florent Ls · CC BY-SA 3.0

De snee van de steengroevers opende het gewelf van een van de kamers, en archeologen konden het metselwerk eindelijk van dichtbij bestuderen. Deze kamers zijn voorzien van een kraaggewelf: lagen van platte granieten platen worden in ringen gelegd, waarbij elke laag iets verder naar binnen helt tot de muren elkaar boven het hoofd bijna raken. De platen zijn radiaal geplaatst en een beetje naar buiten gekanteld, met kleine stenen ertussen geklemd als wiggen waar de dikte varieert. Het bouwen van een enkele vierkante meter van zo'n zorgvuldig gewelf kostte ruwweg één tot anderhalve kubieke meter granieten stukken. Veel stenen barstten onder het gewicht van de cairn erboven, maar zolang er niets zijwaarts verschuift, blijft de hele structuur stabiel. Het is de moeite waard te onthouden dat alleen de kamers werkelijk megalithisch zijn; de cairn zelf bestaat uit kleine blokken. Elke kamer was ooit volledig verborgen in de steen.

Photo: Quoique · CC BY-SA 4.0

Cairn de Barnenez is opmerkelijk vanwege zijn megalithische kunst, uitgehouwen in de stenen van de kamers en doorgangen. Het repertoire omvat bogen, bijlen, golf- of slangachtige tekens en een herhaald U-vormig teken dat sommigen lezen als veehoorns. Een terugkerende figuur wordt soms geïnterpreteerd als een menselijke vorm, de zogenaamde dolmengodin, hoewel die lezing voor meerdere uitleg vatbaar is. Bij de ingang van kamer H zijn de tekens uitzonderlijk diep uitgehouwen, waaronder drie bijlvormige driehoeken en een boog. Doorgang J verbergt nog een bezienswaardigheid: een gegraveerd schildachtig figuur aan de onderzijde van een deksteen, op een ongebruikelijke positie die suggereert dat de steenplaat is hergebruikt uit een ouder bouwwerk. Één uitgehouwen blok hier is inderdaad afkomstig van een ander monument, een gebruik dat we ook zien bij Gavrinis in de Golf van Morbihan.

Photo: Romainbehar · CC0

Wat oogt als één heuvel, bestaat uit twee bouwcampagnes. De westelijke helft is een uitbreiding, tweemaal zo groot als het volume van de oorspronkelijke cairn, en bevat nog eens zes ganggraven. Toen deze werd gebouwd, voegden de bouwers niet simpelweg iets toe: ze omhulden de oudere cairn met een breder, hoger bouwwerk, en de doorgangen moesten worden verlengd om het nieuwe oppervlak te bereiken. Er werd in deze fase meer graniet gebruikt, wat de westelijke kant zijn lichtere tinten geeft. De gedateerde kamers hier variëren van dolmen F, gebouwd rond 4300 voor Christus, tot dolmen A, rond 4200 voor Christus. De kamers die door de steenwinning aan de andere kant van de heuvel zijn blootgelegd, behoren allemaal tot deze jongere helft.

Photo: Thesupermat · CC BY-SA 4.0

Sinds 1968 zijn de ingangen van de kamers afgesloten met leisteenplaten om te beschermen wat zich binnenin bevindt. Die bescherming heeft zijn vruchten afgeworpen. In mei 2012 kregen twee Spaanse archeologen, Primitiva Bueno Ramírez en Rodrigo de Balbín Behrmann, toestemming om drie van de elf kamers te onderzoeken. In kamer H vonden ze sporen van polychrome beschildering over een muuroppervlak van ongeveer vier vierkante meter. Het rood is afkomstig van ijzeroxide, het zwart van mangaanoxide. Beschilderde decoratie was al eerder aangetroffen in megalithen in Spanje en Portugal, maar dit was de eerste polychromie die wetenschappelijk werd bevestigd in een Bretoense megaliet. Verspreide sporen elders in de kamer suggereren dat deze ooit een volledige beschilderde en gegraveerde decoratie bezat.

Photo: Farz brujunet · CC BY-SA 3.0

Het oostelijke uiteinde is waar het allemaal begon. De primaire cairn, met zijn vijf ganggraven, werd rond 4700 voor Christus opgericht in donkere lokale metadoleriet, wat deze helft zijn sombere tint geeft. Het volume wordt geschat op zo'n tweeduizend kubieke meter steen, in totaal ongeveer vierduizend ton: drieduizend ton doleriet uit nabijgelegen groeven en duizend ton graniet dat van een nabijgelegen eiland, uit Saint-Samson en van verder inlandse gebieden werd aangevoerd. Pierre-Roland Giot schatte de klus op honderdvijftigduizend tot tweehonderdduizend uren werk; op basis van zijn toegegeven onwaarschijnlijke aanname van één enkele bouwcampagne hadden tweehonderd tot driehonderd mannen het in drie maanden kunnen oprichten. Hij vermoedde dat kamer H, in het centrum waaraan alles symmetrisch is gerangschikt, de oudste van de dolmens zou kunnen zijn, hoewel hij dat als suggestie opperde. Een vergelijking geeft de schaal van de datering weer: deze heuvel werd ongeveer tweeduizendhonderd jaar voor de oudste Egyptische piramide gebouwd.

Photo: Farz brujunet · CC BY-SA 3.0

De cairn staat op een rotsachtig voorgebergte van het schiereiland Kernéléhen, op de rechteroever van de monding van de Morlaix, en domineert de baai. Toen het werd gebouwd, was de baai beneden waarschijnlijk een vruchtbare kustvlakte in plaats van het water dat we vandaag de dag zien. Vanaf deze hoogte loopt het uitzicht over de monding naar Carantec en langs de punt van Pen al Lann die zich naar rechts uitstrekt. Aan de verre horizon staat Saint-Pol-de-Léon, gekenmerkt door de toren van de Kreisker. Een monument van dit formaat landt niet per toeval op een voorgebergte; de bouwers plaatsten het waar de hele baai het kon lezen. De site bevindt zich op ongeveer vijfenveertig meter boven de zee, het hoogste punt van de kaap.

Photo: Quoique · CC BY-SA 4.0