Barnenez Audioprzewodnik

Witamy w Cairn de Barnenez, w północnej części departamentu Finistère w Bretanii. Jest to zabytek z wczesnego neolitu, wzniesiony etapami między około 4800 a 4000 rokiem p.n.e., jeden z najstarszych zabytków megalitycznych w Europie i wśród najstarszych budowli stworzonych przez człowieka na świecie. To ogromny kurhan z suchego kamienia, skrywający jedenaście grobowców korytarzowych. Historia zaczyna się od tych małych przedmiotów w gablocie, a nie od kurhanu. Są to przęśliki i ciężarki tkackie, narzędzia rzemiosła tkackiego. Przęślik osadzano na wrzecionie, aby utrzymać przędzenie nici; ciężarki zawieszano na krośnie, by napiąć osnowę. Należą one do osiadłej społeczności rolniczej, ludzi, którzy hodowali zwierzęta, uprawiali rośliny i wytwarzali tkaniny, a nie koczowników. To właśnie takie społeczności, z zorganizowaną pracą i umiejętnościami domowymi, podjęły się budowy Barnenez. Tutejsza wystawa przeprowadza przez wykopaliska naukowe, które odkryły to stanowisko, i prezentuje powiązane z nim obiekty. Proszę zapamiętać przęślik: ogromny kamienny kurhan na zewnątrz został wzniesiony rękami tych samych ludzi, którzy przędli nici.

Photo: Romainbehar · CC0

Ze ścieżki widać przed sobą kurhan, który wznosi się na tle nieba niczym naturalne wzgórze. Nic bardziej mylnego. Każdy kamień został tu przyniesiony i ułożony ręcznie, w technice suchego muru, bez zaprawy. Dzisiaj mierzy około siedemdziesięciu pięciu metrów długości, do dwudziestu pięciu metrów szerokości i ponad osiem metrów wysokości. Jego masę oszacowano na trzynaście do czternastu tysięcy ton kamienia. To, co wygląda jak jedna sterta, jest w rzeczywistości dwoma kurhanami połączonymi w jedną całość. To mauzoleum, monumentalny dom dla zmarłych, jeden z największych tego typu obiektów w Europie. Obie połowy mieszczą własne komory.

Photo: Quoique · CC BY-SA 4.0

Długa południowa strona kurhanu została zbudowana tak, by była widoczna. Wznosi się ona schodkowymi tarasami, ze stromymi fasadami, a jej profil jest przemyślaną architekturą, a nie stertą kamieni. Kilka wewnętrznych murów wewnątrz kurhanu to pozostałości wcześniejszych fasad lub wzmocnień utrzymujących stabilność masy. Wzdłuż frontu biegnie rząd niskich wejść, po jednym dla każdej z jedenastu komór. Do każdej komory wchodzi się oddzielnie, od strony południowo-wschodniej, przez długi, wąski korytarz o długości od pięciu do czternastu metrów. Komory zbudowane są z wielkich płyt łupka i granitu, podczas gdy otaczający je kurhan wykonano z małych bloków. W latach sześćdziesiątych XX wieku, w czasach prac renowacyjnych, pisarz i minister André Malraux zobaczył schodkową fasadę i nazwał Barnenez megalitycznym Partenonem. Nazwa ta przylgnęła do niego na stałe.

No machine-readable author provided. NewPapillon assumed (based on copyright claims). · CC BY-SA 3.0

Ta otwarta blizna na boku kurhanu jest wynikiem wypadku, który niemal doprowadził do końca istnienia tego zabytku. Do lat pięćdziesiątych XX wieku kurhan był własnością prywatną i wykorzystywano go jako kamieniołom kostki brukowej. W listopadzie 1954 roku wykonawca zniszczył mniejszy, sąsiedni kurhan, Kerdi Bihan, znajdujący się około sto metrów dalej. Wiosną następnego roku wciął się w sam wielki kurhan, wypatroszywszy komory, które można teraz tutaj oglądać. Dziennikarz Francis Gourvil przyjechał, by napisać o tym dla Ouest-France, i zaalarmował prehistoryka Pierre'a-Rolanda Giota. Giot interweniował u władz, a prace zostały wstrzymane. W 1956 roku kurhan wpisano na listę zabytków, a ratunkowe prace wykopaliskowe i renowacyjne trwały do 1968 roku. To, co wydobycie kamienia zniszczyło, zarazem ujawniło: odsłonięty przekrój komór, które przez tysiące lat były zapieczętowane.

Florent Ls · CC BY-SA 3.0

Wycięcie wykonane przez kamieniarzy odsłoniło sklepienie jednej z komór, dzięki czemu archeolodzy mogli wreszcie dokładnie zbadać konstrukcję kamienną. Komory te wykonano w technice sklepienia wspornikowego: warstwy płaskich płyt granitowych układano w pierścienie, z których każda kolejna warstwa była lekko nachylona do wewnątrz, aż ściany niemal spotkały się nad głową. Płyty są ułożone promieniście i lekko odchylone na zewnątrz, a małe kamienie wciśnięto między nie jako kliny w miejscach, gdzie grubość jest różna. Budowa jednego metra kwadratowego tak starannie wykonanego sklepienia wymagała mniej więcej od jednego do półtora metra sześciennego kawałków granitu. Wiele kamieni popękało pod ciężarem znajdującego się powyżej kurhanu, jednak dopóki nic nie przesuwa się na boki, cała konstrukcja pozostaje stabilna. Warto pamiętać, że tylko komory są prawdziwie megalityczne; sam kurhan składa się z małych bloków. Każda komora była kiedyś całkowicie ukryta wewnątrz kamiennej konstrukcji.

Photo: Quoique · CC BY-SA 4.0

Barnenez wyróżnia się sztuką megalityczną, wykutą w kamieniach komór i korytarzy. Repertuar obejmuje łuki, topory, znaki faliste lub przypominające węże oraz powtarzający się znak w kształcie litery U, przez niektórych interpretowany jako rogi bydła. Jedna z powtarzających się figur jest czasami uznawana za postać ludzką, tak zwaną boginię dolmenów, choć odczyt ten pozostaje kwestią interpretacji. Przy wejściu do komory H znaki wykuto wyjątkowo głęboko, a wśród nich znajdują się trzy trójkąty w kształcie toporów oraz łuk. Korytarz J kryje kolejną ciekawostkę: wyrytą figurę przypominającą tarczę na spodniej stronie płyty stropowej, w niezwykłej pozycji sugerującej, że płytę tę wtórnie wykorzystano ze starszej konstrukcji. Jeden z wyrytych bloków faktycznie pochodzi z innego pomnika, co jest praktyką spotykaną również w Gavrinis nad Zatoką Morbihan.

Photo: Romainbehar · CC0

To, co wydaje się jednym kopcem, to dwie kampanie budowlane. Zachodnia połowa jest rozbudową o dwukrotnie większej objętości niż pierwotny kurhan i mieści kolejnych sześć grobowców korytarzowych. Kiedy powstawała, budowniczowie nie ograniczyli się do prostej dobudowy kolejną część: owinęli starszy kurhan szerszą, wyższą konstrukcją, a jego korytarze musiały zostać wydłużone, aby sięgać nowej powierzchni. W fazie tej użyto więcej granitu, co nadaje zachodniemu krańcowi jaśniejsze odcienie. Datowane komory w tym miejscu datują się od dolmenu F, wzniesionego około 4300 p.n.e., do dolmenu A, około 4200 p.n.e. Komory odsłonięte przez wydobycie kamienia po drugiej stronie kopca należą w całości do tej młodszej połowy.

Photo: Thesupermat · CC BY-SA 4.0

Od 1968 roku wejścia do komór są zamknięte płytami z łupka, aby chronić to, co znajduje się w środku. Ta ochrona przyniosła skutek. W maju 2012 roku dwójce hiszpańskich archeologów, Primitivie Bueno Ramírez i Rodrigowi de Balbín Behrmann, pozwolono na zbadanie trzech z jedenastu komór. W komorze H znaleźli ślady polichromii na powierzchni około czterech metrów kwadratowych ściany. Czerwień pochodzi z tlenku żelaza, a czerń z tlenku manganu. Malowane dekoracje znajdowano już wcześniej w megalitach w Hiszpanii i Portugalii, ale była to pierwsza polichromia naukowo potwierdzona w bretońskim megalicie. Rozproszone ślady w innych miejscach komory sugerują, że niegdyś posiadała ona pełną malowaną i rytą dekorację.

Photo: Farz brujunet · CC BY-SA 3.0

Wschodni kraniec to miejsce, gdzie wszystko się zaczęło. Główny kurhan z pięcioma grobowcami korytarzowymi został wzniesiony około 4700 p.n.e. z ciemnego, lokalnego metadolerytu, który nadaje tej połowie ponury odcień. Jego objętość oszacowano na około dwa tysiące metrów sześciennych kamienia, czyli łącznie około czterech tysięcy ton: trzy tysiące ton dolerytu wydobytego w pobliżu oraz tysiąc ton granitu sprowadzonego z pobliskiej wyspy, z Saint-Samson oraz z głębi lądu. Pierre-Roland Giot oszacował tę pracę na od 150 000 do 200 000 roboczogodzin; przy jego, bądź co bądź mało prawdopodobnym założeniu pojedynczej kampanii budowlanej, od dwustu do trzystu ludzi mogło go wznieść w trzy miesiące. Podejrzewał, że komora H, znajdująca się w centrum, wokół którego wszystko jest ułożone symetrycznie, może być najstarszym z dolmenów, choć przedstawił to jedynie jako przypuszczenie. Jedno porównanie ukazuje skalę tej daty: ten kopiec powstał około 2100 lat przed najstarszą piramidą egipską.

Photo: Farz brujunet · CC BY-SA 3.0

Kurhan stoi na skalistym przylądku półwyspu Kernéléhen, na prawym brzegu estuarium Morlaix, dominując nad zatoką. Kiedy go wznoszono, zatoka poniżej była prawdopodobnie żyzną równiną przybrzeżną, a nie wodami widzianymi dzisiaj. Z tej wysokości widok rozciąga się w poprzek estuarium w stronę Carantec oraz wzdłuż cyplu Pen al Lann ciągnącego się w prawo. Na dalekim horyzoncie stoi Saint-Pol-de-Léon, wyróżnione wieżą Kreisker. Pomnik tej wielkości nie trafia na przylądek przez przypadek; budowniczowie umieścili go tam, skąd cała zatoka mogła go odczytać. Miejsce to wznosi się na około czterdzieści pięć metrów nad poziom morza, stanowiąc najwyższy punkt na cyplu.

Photo: Quoique · CC BY-SA 4.0