Alexander Nevskikathedraal, Parijs Audiogids

Welkom bij de Alexander Nevskikathedraal, in een rustige straat in het achtste arrondissement van Parijs. Dat oogt hier onverwacht, en dat is het ook. Russisch-orthodoxe gelovigen in Parijs begonnen met een klein oratorium aan de Rue de Berri, geopend in 1816. Naarmate de Russische gemeenschap in de loop van de negentiende eeuw groeide, kon die kleine kapel hen niet langer herbergen. In 1847 zette de aalmoezenier van de Russische ambassade, vader Jozef Vassiliev, zich in om een permanente kerk te bouwen. De Russische regering was traag en de Franse bureaucratie was nog trager, maar keizer Napoleon III gaf uiteindelijk zijn toestemming. Het werk begon in 1859 en de kerk werd ingewijd op de elfde van september 1861. Dat maakt het de eerste speciaal gebouwde Russisch-orthodoxe gebedsplaats in heel Frankrijk. De datum werd met zorg gekozen, de dag voor het feest van zijn beschermheilige, een Russische vorst en nationale held.

Photo: ShadowMitia · CC BY 4.0

Vijf donkere torens verrijzen vanaf het dak, elk bekroond met een vergulde bol en een orthodox kruis. De man die het project aanstuurde, de diplomaat Jozef Vasiljev, noemde de stijl Byzantijns-Moskovitisch. Byzantijns is het lichaam van de kerk, Moskovitisch is het silhouet erbovenop. De vijf torens staan voor Christus en de vier evangelisten. De vergulde bollen onder de kruisen moeten kaarsvlammen suggereren, die de gebeden van de gelovigen naar de hemel dragen. De centrale toren bereikt een hoogte van ongeveer achtenveertig meter en draagt het achtpuntige Russisch-orthodoxe kruis. Het ontwerp kwam van Roman Koezmin, hoofdarchitect van het Russische keizerlijke hof, in samenwerking met de ingenieur Ivan Strohm. Vanaf een Parijse straat is die groep uikoepels onmiskenbaar.

Photo: Mbzt · CC BY 3.0

Elke bezoeker en gelovige beklimt deze stenen treden naar het overdekte portaal. Het gebouw erachter werd op een ongebruikelijke manier gefinancierd. Tsaar Alexander II schonk uit zijn persoonlijke beurs ongeveer honderdvijftigduizend goudfrank. De rest kwam voort uit een inzamelingsactie in heel Rusland en onder Russische gemeenschappen over de hele wereld. Wat de onderneming opmerkelijk maakt, is wie er bijdroeg. Orthodoxe donateurs gaven, maar ook katholieken en protestanten in Frankrijk, waar de belangstelling voor het project groot was. Een kerk voor één geloof, opgericht door de vrijgevigheid van drie. Het rijk bewerkte portaal boven aan de trap verwelkomt al sinds de jaren 1860 gelovigen.

cous · CC BY 2.0

Boven de ingang, aangebracht in het gebogen fronton, heft Christus zijn hand ten zegen tegen een gouden achtergrond. De gouden ondergrond is puur Byzantijns, de helft van de formule van Vasiljev die bij het lichaam van de kerk hoort. Dit beeld is het eerste wat een bezoeker tegenkomt bij het binnengaan. De straat buiten heeft zijn eigen ceremonies gekend. In april 1915, tijdens de Eerste Wereldoorlog, werd hier aan de Rue Daru een Russisch ambulancekonvooi gezegend door een aartspriester. Menigten vulden de straat om te zien hoe de priester de voertuigen zegende voordat ze naar het front vertrokken. Het was een teken van hoe diep deze buitenlandse kerk in Parijs geworteld was.

Photo: Moonik · CC BY-SA 3.0

Binnen is het grondplan een Grieks kruis, waarbij elk van de vier armen eindigt in een ronde apsis. De inspiratie was de grote Hagia Sophia in Constantinopel. Elk oppervlak is voorzien van schilderingen, verguldsel en polychrome decoratie, en een grote kroonluchter hangt boven de kruising. Deze ruimte is gebouwd voor de orthodoxe liturgie, en diensten in de hoofdkathedraal worden nog steeds gezongen in het Kerkslavisch. Het schip biedt plaats aan de gelovigen, die zich voor de dienst onder de gewelven verzamelen. Een beroemde ceremonie vond hier plaats in juli 1918. Pablo Picasso trouwde in deze kerk met de Russische danseres Olga Chochlova. De getuigen waren Jean Cocteau, Max Jacob en Guillaume Apollinaire, drie van de toonaangevende schrijvers van Parijs.

Sigoise · CC BY-SA 3.0

Hoog daarboven opent de koepel zich in een ring van beschilderde figuren rondom een donkerblauw midden. De muren rondom de kerk zijn voorzien van muurschilderingen van D. Sorokine en Feodor Bronnikov. Ze tonen de grote gebeurtenissen van de christelijke geschiedenis en de momenten van de liturgie. De aanbidding der herders, de bergrede, de intocht van Christus in Jeruzalem, het laatste avondmaal. In de apsissen hangen doeken van Alexeï Bogolioubov, waaronder Christus wandelt over het water en Christus predikt bij het Meer van Tiberias. Voor een gemeente werkte al dit schilderwerk als een beeldenboek, dat het verhaal van het geloof vertelde aan hen die niet konden lezen.

Guilhem Vellut from Paris, France · CC BY 2.0

Tegenover het schip staat de iconostase, een hoog verguld scherm bedekt met iconen. In een orthodoxe kerk vervult dit een specifieke functie: het scheidt het altaargedeelte, gereserveerd voor de geestelijkheid, van de gelovigen in het schip. Het heeft drie portalen. Het middelste is de koningspoort, en alleen de geestelijkheid mag daar doorheen. De deuren zijn voorzien van iconen van de Annunciatie en de vier evangelisten, geschilderd door Evgraf Sorokine. Rechts van die deuren staan Christus, Alexander Nevsky zelf en aartsengel Michaël. Links bevinden zich de Maagd Maria, de heilige Stefanus en de heilige Nicolaas van Myra. Hogerop kijkt de Heilige Drie-eenheid neer op het hele scherm, geschilderd door Pavel Sorokine.

Guilhem Vellut from Paris, France · CC BY 2.0

Kaarsen branden naast het kruis in het hart van het sanctuarium. Na de Russische Revolutie veranderde deze kerk van betekenis. In 1922 maakte aartsbisschop Euloge er de zetel van zijn bisdom van emigrantenparochies van, en het werd een spiritueel toevluchtsoord voor witte Russische bannelingen in Parijs. Het was tevens de plek waar de gemeenschap haar groten begroef. De uitvaart van Ivan Toergenjev vond hier plaats in 1883, lang voor de jaren van ballingschap. Wassily Kandinsky werd hier herdacht in 1944, en filmregisseur Andrei Tarkovsky in de late jaren tachtig. Al meer dan anderhalve eeuw is dit het spirituele thuis van Russen in Parijs.

rene boulay · CC BY-SA 3.0