Abdijkerk van Saint-Savin-sur-Gartempe Audiogids

Welkom bij de abdij van Saint-Savin-sur-Gartempe, in Poitou. Tijdens de volgende stops volgt deze rondleiding de kerk en haar schilderingen, van de westgevel tot de rivieroever. De plek bestaat dankzij twee martelbroers, Savin en Cyprianus. De traditie wil dat hier een kerk werd gebouwd om hun relieken onderdak te bieden, en pelgrims kwamen daarnaar op zoek. De abdij zelf is vermoedelijk gesticht door Saint Benoît d'Aniane, onder de bescherming van Karel de Grote en zijn directe opvolgers, hoewel de vroege geschiedenis onduidelijk blijft. Wat er vandaag de dag staat, is een romaanse kerk waarmee in het midden van de elfde eeuw werd begonnen. Ze is ongeveer zesenzeventig meter lang van het ene uiteinde tot het andere, met de kloostergebouwen ernaast gerangschikt. Vlak bij het verste uiteinde rijst een kleine toren met kantelen op boven de daken. Sinds 1983 is het gehele terrein UNESCO-werelderfgoed.

Photo: GuyFrancis · CC BY-SA 3.0

Alles hier begint met het geschenk van een vrouw. In 1010 gaf Aumode, gravin van Poitou en Aquitanië, de abdij een aanzienlijk bedrag voor het zielenheil van haarzelf en haar familie. Dat geld betaalde voor de kerk die er nu staat. De bouw en decoratie duurden een halve eeuw, onder leiding van de abten Odon en Gervais. De metselaars werkten van het uiteinde naar binnen: eerst het transept, toen het koor met de kooromgang en kapellen, daarna de eerste traveeën van het schip. Een laatste bouwfase, rond 1090, bracht deze klokkentoren voort. Die voegde ook de laatste zes traveeën van het schip toe. De toren heeft een dubbele functie, want de begane grond dient als toegangsportaal van de kerk. Daarboven verrijst de stenen spits, toegevoegd in de veertiende eeuw. Deze werd in de negentiende eeuw gerestaureerd en de hoogte wordt gewoonlijk opgegeven als 77 meter. Tijdens werkzaamheden in 1884 kwam de sarcofaag van abt Odon tevoorschijn nabij het noordelijke transept. De kalksteen draagt een Latijnse regel: "Hic requiescit Oddo abbas". Hier ligt abt Odon.

Photo: PMRMaeyaert · CC BY-SA 3.0

Voorbij de begane grond van de toren toont het gewelf daarboven het Boek Openbaring. Christus zit in glorie, omringd door engelen die de passiewerktuigen dragen, terwijl groepen apostelen hem begroeten. Om hem heen ontvouwen zich episodes uit het visioen van de heilige Johannes. In één scène klinkt de vijfde trompet en opent een engel de put van de Afgrond. Er komen monsterlijke sprinkhanen uit, met paardenlichamen, gekroonde menselijke hoofden, leeuwentanden en schorpioenstaarten. Vijf maanden lang kwellen ze iedereen zonder het zegel van God op hun voorhoofd. Middeleeuwse kerken gaven de Apocalyps gewoonlijk een plek aan de westzijde, en deze kerk volgt die regel: de scènes bevinden zich bij de ingang, zodat pelgrims als eerste met het visioen werden geconfronteerd. Het licht is hier zwakker dan in het schip, dus kozen de schilders voor sterkere, meer contrasterende kleuren. De tijd is niet mild geweest. Weersinvloeden hebben deze schilderingen gedeeltelijk vernietigd en sommige figuren zijn moeilijk te onderscheiden.

Anne C. Richardson, Jim Womack · Public domain

Eén scène uit die cyclus verdient een eigen moment. Sint-Michiel, gezeten op een wit paard, slaat de draak neer. Engelen met getrokken zwaarden rijden naast hem. De schilder gaf de aartsengel een grote vleugelspanwijdte en een arm die hoog geheven is voor de slag. Onderaan gaat het beest ten onder onder de voeten van het paard. Middeleeuwse schilders hielden van dit gevecht: de aartsengel, stralend en gewapend, tegen het schepsel uit de afgrond. Op deze muur is het gevecht nog steeds midden in de beweging gevangen.

anonymous · Public domain

http://www.wikidata.org/.well-known/genid/eb01fc1254236bdbbe3b0a53bdcab933 · 1100 · fresco

Het beschilderde gewelf boven het schip leverde de kerk haar bijnaam op: de romaanse Sixtijnse Kapel. Het is uitsluitend gevuld met scènes uit het Oude Testament, ontleend aan de eerste twee boeken van de Pentateuch, Genesis en Exodus. Twee registers van schilderingen lopen aan weerszijden van een nokfries die het gewelf over de gehele lengte verdeelt. Het geheel leest als een groot boek, van het westelijke uiteinde naar het oosten, bladzijde na bladzijde. De schilders werkten in de jaren vlak voor en na 1100. Hun oppervlak beslaat 412 vierkante meter, waarvan elk deel is beschilderd. De afbeeldingen hadden een educatief doel, dus ze moesten vanaf de vloer begrijpelijk zijn. De schilders gebruikten gedurfde contouren en brede kleurvlakken om de figuren te laten uitkomen. De stijl is de Angevijnse stijl: vlak, lineair ontwerp, met kleursilhouetten die licht tegen donker afzetten. De kleuren zijn vandaag de dag nog steeds opvallend, een blik op beschilderde oppervlakken uit die periode die anders verloren zouden zijn gegaan. In 1967 begonnen restauratoren met werkzaamheden aan het gewelf en de schilderingen. De campagne breidde zich uit naar de crypte, het koor en de tribune.

Unknown author · Public domain

http://www.wikidata.org/.well-known/genid/3d2a3fc123c915d8142b354f1b8b8bf5 · 1100 · fresco

Het beschilderde boek begint met Genesis. God schept het eerste mensenpaar, presenteert Eva aan Adam, en de slang verleidt haar. Dan volgen de verboden vrucht, de erfzonde en Gods terechtwijzing van het ongehoorzame paar. Deze meest westelijke scènes zijn het zwaarst beschadigd in de kerk. Het westelijke uiteinde stond open voor het weer, en regen en wind sleten de schilderingen daar weg. Delen van de scheppingscyclus zijn verloren gegaan, terwijl latere pagina's het veel beter hebben overleefd. In wat er nog over is, steekt de figuur van God nog duidelijk af tegen de donkere achtergrond. De verdrijving uit Eden behoort tot de scènes die bijna verdwenen zijn.

Unknown author · Public domain

http://www.wikidata.org/.well-known/genid/53d827cab559128893461d209971b946 · 1100 · fresco

De ark van Noach is een van de meest gevierde afbeeldingen van het gewelf. God spreekt tot Noach en de zondvloed volgt. De schilders tekenden de ark als een schip uit hun eigen tijd, een lange romp zonder riemen of zeilen, waarvan de boeg is versierd met de kop van een monster dat de raaf gadeslaat die erboven vliegt. De Bijbel geeft de ark drie dekken. Twee bevatten de dieren, en onder elke boog van het derde zit een mensenpaar. Het dak is gelicht zodat de overlevenden en de beesten kunnen ontschepen. Het water beneden ligt bezaaid met de verdronkenen. Een raaf vliegt naar buiten om te zien of het land droog is. Wat de schilders het best kenden, scheepsbouw en timmerwerk en de boten op hun eigen rivieren, werd de bijbelse boot, goed leesbaar vanaf de vloer.

Unknown author · Public domain

Het schip is het meesterwerk van het gehele ensemble. Het is tweeënveertig meter lang en het middenschip is achttien meter hoog. Samen met de zijbeuken beslaat het zeventien meter. Rijen gladde cilindrische zuilen, vijftien meter hoog en geschilderd in zacht imitatiemarmer, dragen het gewelf rechtstreeks. Op de Poitevijnse wijze zijn de zijbeuken bijna net zo hoog als het schip, en hun hoge ramen verlichten het gewelf indirect. Vanaf het voorportaal leiden vijf treden naar een vloer die licht afloopt naar het koor. Dit alles was zo ingericht om de schilderingen goed tot hun recht te laten komen. En de schilderingen hebben het bijna niet overleefd. In 1833 arriveerde de prefect Alexis de Jussieu en zag dat de burgemeester een scheur in het schip liet dichten en de muurschilderingen liet witkalken. Hij sloeg alarm bij Ludovic Vitet, de eerste inspecteur-generaal van historische monumenten. Prosper Mérimée, de tweede bekleder van die functie, regelde vanaf 1836 de meest urgente restauraties. In 1835 had hij zich rechtstreeks tot de minister François Guizot gewend. In 1840 kwam de kerk terecht op de eerste lijst van beschermde monumenten in Frankrijk, bij de oprichting van de landelijke monumentenzorg.

Original uploader was Accrochoc at fr.wikipedia · CC BY-SA 3.0

http://www.wikidata.org/.well-known/genid/8c9fbb6d7811ede15876e073332e1b8d · 1100 · fresco

Meer naar het oosten bereikt het boek Babel. Genesis vertelt hoe men eropuit trok om een toren tot op Gods hoogte te bouwen. Op het schilderij hijsen ze stenen en manden tegen steigers op terwijl het bouwwerk hoger wordt. Dan verwart God hun spraak. Omdat ze elkaar niet kunnen verstaan, verlaten de arbeiders de bouwplaats. De steenhouwers die deze kerk hebben opgebouwd, zouden de scène hebben herkend. Dezelfde georganiseerde arbeid, dezelfde beladen manden en ladders vulden hun eigen bouwplaatsen. De toren op de afbeelding klimt steen voor steen, precies zoals de hunne dat deden.

Unknown author · Public domain

Het grote boek eindigt niet met een verhaal maar met een wet. Uit het boek Exodus komt de laatste scène: Mozes knielt om de stenen tafelen uit Gods hand te ontvangen. Engelen blazen op hun bazuinen om het plechtige moment te markeren. Het is een passende afsluiting voor het gewelf van een kloosterkerk, waar een gemeenschap dag in dag uit volgens een regel leefde.

anonymous · Public domain