Naranjo Audiogids in het Nederlands

Welkom in Naranjo, een Maya-stad die door de bevolking Sa'aal werd genoemd — een naam die betekent 'de plek waar maïspap in overvloed is'. De koningen noemden zichzelf de Heilige Heren van Sa'aal, en hun koninkrijk was het op één na grootste in de Petén, na Tikal. Er woonden hier al mensen rond 500 voor Christus. De laatste jaren van de stad braken aan rond 900 na Christus, en haar grootste bloeiperiode viel in de Late Klassieke periode daartussen. Op haar hoogtepunt telde het centrum honderdachtveertig belangrijke gebouwen. De met gras begroeide heuvels die tussen deze bomen oprijzen, waren ooit tempels, paleizen, balspelbanen en waterreservoirs, die allemaal met elkaar verbonden waren door verhoogde wegen. Wat volgt is het verhaal dat deze steen vertelt: koningen in oorlog, een koningin die een gebroken troon besteeg, een heilige berg, en waarom de stad uiteindelijk aan het oerwoud werd overgelaten.

Photo: Rudy Canales · CC BY-SA 3.0

De hoge, gebeeldhouwde platen die ooit deze pleinen omzoomden, zijn stèles, en ze waren nooit louter decoratie. Elke plaat droeg kolommen met hiërogliefen die vastlegden wat een koning deed en wanneer hij het deed — een publieke geschiedenis in steen, opgericht op een plek waar het hele hof het kon zien. Deze, Stèle 6, die nu wordt bewaard in het nationale museum in Guatemala-Stad, behoort tot die traditie. En de geschiedenis waarvoor deze steen stond, was gewelddadig. Caracol viel Naranjo twee keer aan en in 631 nam Calakmul de stad in. Een latere koning vocht terug en verpletterde Caracol in wat de Maya's een 'sterrenoorlog' noemden, hoewel Caracol zich tegen 680 had hersteld en hem had afgezet. In 744 versloeg Tikal Naranjo definitief, en de heerser ervan, Yax Mayuy Chan Chaak, werd gevangengenomen en waarschijnlijk geofferd tijdens de overwinningsvieringen. Het verhaal eindigde daar niet. Rond 814 waren de rollen volledig omgedraaid: Papmalil, een heerser van Ucanal, leidde de troonsbestijging van een koning van Naranjo.

Photo: Ymblanter · CC BY-SA 4.0

Niet elke stèle legt een oorlog vast. Stèle 8, die nu ook in het nationale museum in Guatemala-Stad staat, markeert een ceremonie: de inhuldiging van koning K'ahk' Ukalaw Chan Chaahk in 755. Het beeldhouwwerk toont hem op het moment dat hij zijn ambt aanvaardde. Hij staat rechtop en frontaal, met een hoofdtooi van veren die boven zijn hoofd uitsteekt, een ceremoniële stang over zijn schouders en kolommen met hiërogliefen aan beide zijden van de steen. Aan zijn voeten hurkt een tweede, kleinere figuur. Sommige onderzoekers zien daar een gevangene, of een overwonnen plek die vernederd voor de nieuwe koning wordt getoond — hoewel het beeldhouwwerk zelf de inhuldiging documenteert, en niet wie die figuur is. Wat zeker is, is het doel. De troonsbestijging van een koning was een publieke gebeurtenis, opgevoerd voor het hof, en een stèle als deze legde die dag vast in steen zodat de datum eeuwenlang gelezen kon worden.

Photo: Ymblanter · CC BY-SA 4.0

In 1905 bereikte een ontdekkingsreiziger genaamd Teobert Maler Naranjo, gestuurd door het Peabody Museum van Harvard. Hij was de eerste die de site in kaart bracht en fotografeerde, en deze foto van de gebeeldhouwde hiërogliefen van Stèle 10 is afkomstig uit dat vroege registratiewerk. Maler richtte zijn aandacht ook op een hiëroglifische trap op Structuur B-18, een set gebeeldhouwde treden waarvan wordt aangenomen dat ze uit Caracol waren gehaald en in de zevende eeuw aan de tempel waren toegevoegd. Sommige van die treden verlieten Naranjo richting Europa, en de verslagen verschillen van mening over de vraag of Maler of Thomas Gann ze heeft verwijderd. In 1924 werden ze voor ongeveer twintig pond verkocht aan het British Museum in Londen, en daar bevinden ze zich nog steeds. Het verlies stopte daar niet. Van 1997 tot 2001 controleerden plunderaars de site. In 2002 begon het werk van herstel met een project om de schade in kaart te brengen, waarbij de archeologe Vilma Fialko een leidende rol speelde, en het documenteerde ongeveer 270 tunnels en loopgraven van plunderaars die in de ruïnes waren gegraven.

Photo by Teoberto Maler · Public domain

In 682 arriveerde een koninklijke vrouw in Naranjo, en het lot van de stad veranderde met haar. Ze was Wak Chanil Ajaw, die tegenwoordig wordt herinnerd als Lady Six Sky, dochter van de heerser van Dos Pilas, B'alaj Chan K'awiil. Ze was gestuurd om de verbroken koninklijke lijn van Naranjo te herstellen, en haar aankomst is gebeiteld op Stèle 24, die ooit voor Structuur C-7 stond en nu in het nationale museum in Guatemala-Stad staat. Ze werd nooit formeel tot heerser van de stad gemaakt. Toch trad ze op als zodanig, zeer waarschijnlijk als regentes voor haar zoon K'ahk' Tiliw Chan Chaak, die als klein kind van ongeveer vijf jaar de troon besteeg. Zeer waarschijnlijk onder haar leiding startte Naranjo een reeks militaire campagnes, waarbij Tikal en vervolgens Ucanal werden verslagen. Ze leefde nog decennia nadat haar zoon volwassen was geworden en stierf in 741. Haar beeltenis verschijnt op ten minste vijf van de stèles van de stad — nummers 3, 18, 24, 29 en 31 — een aanwezigheid die geen enkele andere vrouw van Naranjo heeft geëvenaard.

Unknown author · Public domain

De koningen van Naranjo gaven niet alleen opdracht voor steen. De stad staat bekend om haar polychrome keramiek, aardewerk in verschillende kleuren beschilderd in werkplaatsen die het koninklijk hof dienden. De hoge cilindervaas hier werd gevonden in Sacul, een andere Mayavindplaats in de Petén, en wordt nu bewaard in het regionale museum van zuidoostelijk Petén in de stad Dolores. Toch behoort hij tot dit verhaal: de band met hiërogliefen erop vermeldt hem als de drinkbeker van een heer van Naranjo. Vazen zoals deze bevatten chocolade voor de elite, gemaakt om vast te houden en te bewonderen aan het hof, en deze is beschilderd met een mythologische scène met de jonge Maangodin in de hoofdrol. Dat geschilderde schrift behoort tot dezelfde traditie als de stèles op de pleinen. De Maya's legden hun koningen en hun data vast waar het oppervlak dat toestond, op zowel steen als klei.

Photo: Simon Burchell · CC BY-SA 3.0

Elke Mayastad had een berg nodig, en in Naranjo maakten de bouwers er een. Triadische Akropolis C-9 is het grootste complex in zijn soort in de stad, en de hoofdpiramide is het hoogste bouwwerk op het terrein. Wat het buitengewoon maakt, is waar het staat. De piramide werd op een natuurlijke heuvel gebouwd, en in die heuvel ligt een grot. Voor de Maya's was een berg met een grot een heilige berg — een plek waar de aardse wereld de Onderwereld ontmoette — en C-9 komt ongeveer zo dicht in de buurt van een perfecte verwezenlijking van dat idee als een bouwer kon bereiken. De tempelheuvel die hier boven de bomen uittorent, geeft dat idee zijn vorm: een door mensen gemaakte berg op een echte. De mensen van Naranjo bouwden hun macht, hun geschiedenis en hun goden in hetzelfde landschap, en de heuvel houdt ze nog steeds allemaal vast.

Photo: Rudy Canales · CC BY-SA 3.0