Naranjo Audioprzewodnik po polsku

Wita Państwa Naranjo, mieście Majów, które jego mieszkańcy nazywali Sa'aal – nazwa ta oznacza miejsce, w którym jest pod dostatkiem kleiku kukurydzianego. Tamtejsi królowie nazywali siebie Świętymi Panami Sa'aal, a ich królestwo było drugim pod względem rozległości w regionie Petén, ustępując jedynie Tikal. Ludzie żyli tu już około pięciuset lat przed naszą erą. Ostatnie lata miasta przypadły na około dziewięćsetny rok naszej ery, a jego największy rozkwit nastąpił w okresie późnoklasycznym, pomiędzy tymi datami. W szczytowym momencie centrum liczyło sto czterdzieści osiem głównych budynków. Trawiaste kopce wznoszące się wśród tych drzew były kiedyś świątyniami, pałacami, boiskami do gry w piłkę i zbiornikami na wodę, połączonymi podwyższonymi drogami. To, co następuje, to historia opowiedziana przez ten kamień: królowie na wojnie, królowa, która objęła złamany tron, święta góra oraz powody, dla których miasto zostało ostatecznie porzucone na rzecz lasu.

Photo: Rudy Canales · CC BY-SA 3.0

Wysokie rzeźbione płyty, które niegdyś otaczały te place, to stele i nigdy nie były one tylko dekoracją. Każda z nich zawierała kolumny hieroglifów rejestrujące, co zrobił król i kiedy tego dokonał – publiczną historię wykutą w kamieniu, ustawioną w miejscu, w którym mógł ją zobaczyć cały dwór. Ta, Stela 6, obecnie przechowywana w muzeum narodowym w mieście Gwatemala, należy do tej tradycji. A historia, którą upamiętniała, była brutalna. Caracol dwukrotnie atakowało Naranjo, a w 631 roku Calakmul zajęło miasto. Późniejszy król przeprowadził kontratak, miażdżąc Caracol w wydarzeniu, które Majowie nazywali gwiezdną wojną, choć do 680 roku Caracol podniosło się z klęski i usunęło go z tronu. W 744 roku Tikal całkowicie pokonało Naranjo, a jego władca, Yax Mayuy Chan Chaak, został wzięty do niewoli i najprawdopodobniej złożony w ofierze podczas obchodów zwycięstwa. Historia na tym się nie skończyła. Około 814 roku role całkowicie się odwróciły: Papmalil, władca Ucanal, przewodniczył wstąpieniu na tron króla Naranjo.

Photo: Ymblanter · CC BY-SA 4.0

Nie każda stela upamiętnia wojnę. Stela 8, również obecnie znajdująca się w muzeum narodowym w mieście Gwatemala, upamiętnia ceremonię: inaugurację króla K'ahk' Ukalaw Chan Chaahk w 755 roku. Rzeźba ukazuje go w momencie obejmowania urzędu. Stoi wyprostowany, przodem do widza, w pióropuszu wznoszącym się ponad głowę, z ceremonialnym drążkiem trzymanym na ramionach i kolumnami hieroglifów biegnącymi wzdłuż obu stron kamienia. U jego stóp przykuca druga, mniejsza postać. Niektórzy badacze dopatrywali się tam jeńca lub podbitego miejsca upokorzonego przed nowym królem – choć sama rzeźba dokumentuje inaugurację, a nie tożsamość owej postaci. Pewny jest cel. Wstąpienie króla na tron było wydarzeniem publicznym, zaaranżowanym przed dworem, a stela taka jak ta utrwalała ten dzień w kamieniu, aby datę można było odczytywać przez stulecia.

Photo: Ymblanter · CC BY-SA 4.0

W 1905 roku odkrywca o nazwisku Teobert Maler dotarł do Naranjo, wysłany przez Muzeum Peabody'ego na Harvardzie. Jako pierwszy sporządził mapę i sfotografował to miejsce, a niniejsza fotografia wyrzeźbionych glifów ze Steli 10 pochodzi z tamtego wczesnego okresu dokumentacji. Maler zwrócił również uwagę na hieroglificzne schody na budowli B-18, zestaw rzeźbionych stopni, które prawdopodobnie zostały zabrane z Caracol i dodane do świątyni w siódmym wieku. Część tych stopni wyjechała z Naranjo do Europy, a relacje różnią się co do tego, czy to Maler, czy Thomas Gann je wywieźli. W 1924 roku zostały sprzedane do British Museum w Londynie za około dwadzieścia funtów i nadal tam się znajdują. Straty na tym się nie skończyły. Od 1997 do 2001 roku miejsce to kontrolowali rabusie. W 2002 roku rozpoczęły się prace nad odzyskaniem terenu w ramach projektu mającego na celu oszacowanie szkód, w którym wiodącą rolę odegrała archeolog Vilma Fialko; udokumentował on około 270 tuneli i wykopów rabusiów w ruinach.

Photo by Teoberto Maler · Public domain

W 682 roku do Naranjo przybyła kobieta królewskiego rodu, a losy miasta odmieniły się wraz z nią. Była to Wak Chanil Ajaw, dzisiaj pamiętana jako Pani Sześć Niebios, córka władcy Dos Pilas, B'alaj Chan K'awiila. Została wysłana, aby przywrócić przerwany królewski ród Naranjo, a jej przybycie jest wyryte na Steli 24, która kiedyś stała przed Strukturą C-7, a obecnie znajduje się w muzeum narodowym w Gwatemali. Nigdy nie została oficjalnie mianowana władczynią miasta. Jednak pełniła tę funkcję, najprawdopodobniej jako regentka swojego syna K'ahk' Tiliw Chan Chaaka, który wstąpił na tron jako małe dziecko mające około pięciu lat. Najprawdopodobniej pod jej kierunkiem Naranjo rozpoczęło serię kampanii wojskowych, pokonując Tikal, a następnie Ucanal. Żyła jeszcze przez dziesięciolecia po tym, jak jej syn osiągnął dorosłość, umierając w 741 roku. Jej wizerunek pojawia się na co najmniej pięciu stelach miasta, numerach 3, 18, 24, 29 i 31, co stanowi obecność, której nie dorównała żadna inna kobieta z Naranjo.

Unknown author · Public domain

Królowie Naranjo nie zamawiali wyłącznie kamienia. Miasto słynie z polichromowanej ceramiki, naczyń malowanych kilkoma kolorami w warsztatach obsługujących dwór królewski. Prezentowana tu wysoka waza cylindryczna została znaleziona w Sacul, innym stanowisku Majów w Petén, i obecnie znajduje się w regionalnym muzeum południowo-wschodniego Petén w miejscowości Dolores. Jednak przynależy ona do tej historii: jej pas hieroglifów wskazuje, że było to naczynie do picia władcy Naranjo. Wazy takie jak ta służyły elitom do przechowywania czekolady; były wykonane tak, aby można je było trzymać i podziwiać na dworze, a ta konkretna jest ozdobiona sceną mitologiczną przedstawiającą młodą boginię Księżyca. Owo malowane pismo wywodzi się z tej samej tradycji, co stele na placach. Majowie uwieczniali swoich królów i daty wszędzie tam, gdzie pozwalała na to powierzchnia, zarówno na kamieniu, jak i na glinie.

Photo: Simon Burchell · CC BY-SA 3.0

Każde miasto Majów potrzebowało góry, a w Naranjo budowniczowie takową stworzyli. Akropol triadowy C-9 to największy kompleks tego rodzaju w mieście, a jego główna piramida stanowi najwyższą budowlę w tym miejscu. Tym, co czyni go niezwykłym, jest jego położenie. Piramidę wzniesiono na szczycie naturalnego wzgórza, a wewnątrz niego ukryta jest jaskinia. Dla Majów góra z jaskinią była świętą górą – miejscem, gdzie ziemski świat spotykał się z zaświatami – a C-9 jest niemal idealnym ucieleśnieniem tej koncepcji, jakiego mógł dokonać jakikolwiek budowniczy. Wznoszący się ponad drzewami kopiec świątynny nadaje tej idei konkretny kształt: to rękoma ludzi wzniesiona góra na prawdziwym wzniesieniu. Mieszkańcy Naranjo wpisali swoją władzę, historię i bogów w ten sam krajobraz, a wzgórze wciąż to wszystko mieści.

Photo: Rudy Canales · CC BY-SA 3.0