Gesuati Audiogids in het Nederlands

Welkom in de kerk die de Venetianen nog steeds de Gesuati noemen, hoewel de eigenlijke naam Santa Maria del Rosario is. De naam is een overblijfsel. In de veertiende eeuw vestigde een orde genaamd de Jesuaten zich hier, arme mannen bekend als de poveri Gesuati omdat ze voortdurend de naam van Jezus aanriepen. Ze beheerden deze plek eeuwen lang en hadden zelfs een staatsmonopolie op het distilleren van wijn. Rond de jaren zestig van de zeventiende eeuw konden ze niet langer genoeg leden werven, en paus Clemens IX ontbond de orde in 1668. De dominicanen kochten het eigendom op een veiling in 1669 en trokken er het volgende jaar in. De Venetianen namen nooit de moeite om te veranderen hoe ze de plek noemden, en de naam is sindsdien blijven hangen. Het heeft niets te maken met de jezuïeten, wiens kerk aan de andere kant van de stad in het noorden ligt. De nieuwe eigenaren wilden een kerk om de glorie van hun orde te vieren en de toewijding aan de rozenkrans te bevorderen, een feest dat in 1716 in de algemene kalender was opgenomen na een overwinning op de Turken. Het ontwerp van Giorgio Massari werd geaccepteerd in 1724 en de bouw begon het jaar daarop. De kerk werd ingewijd in 1743, en het laatste beeldhouwwerk werd geplaatst in 1755.

Waysider83 · CC BY-SA 3.0

In de nissen van de façade staan vier levensgrote vrouwen, de kardinale deugden: Voorzichtigheid, Rechtvaardigheid, de Sterkte en Matigheid. Degene in de rechterbovenis is de Sterkte, gehouwen door Giuseppe Bernardi, een beeldhouwer bekend als Torretti. Ze draagt een helm en staat op een zware console, een van de vier figuren die de beeldhouwers in 1736 en 1737 voltooiden. Massari, de architect, probeerde geen eigen façade te bedenken. Hij nam het middelste deel ervan over van Palladio's kerk van San Giorgio Maggiore, die in het zicht ligt aan de overkant van het Giudeckakanaal. Zijn gedachte was dat zijn dominicaanse opdrachtgevers meer tevreden zouden zijn met het gezag van een beroemde voorganger dan met vernieuwing. Dus echoën het grote fronton, de zuilen en de nissen een ontwerp dat Venetianen al honderdvijftig jaar kenden. Torretti's de Sterkte en haar drie metgezellen geven dat geleende kader hun eigen achttiende-eeuwse flair.

Giuseppe Torretto · CC BY-SA 3.0

Binnenin doet de Gesuati iets wat weinig Venetiaanse kerken doen. Alles hier werd in ongeveer dertig jaar tijd samen ontworpen: het gebouw, de inrichting, de plafondschilderingen en de beeldhouwwerken. Massari was niet alleen verantwoordelijk voor het gebouw zelf, maar ook voor de interieurdecoratie en voor de opdracht tot het maken van de schilderijen en beeldhouwwerken om het te vullen. Voor het basisidee van het interieur wendde hij zich opnieuw tot Palladio, ditmaal tot de Redentore. Het schip is een enkele, brede zaal zonder scheidende zuilen, waarvan de hoeken zijn afgerond zodat de ruimte bijna als een ellips oogt. Korinthische zuilen dragen een entablement rondom de ruimte, en daartussen openen zich zes zijkapellen, drie aan elke kant. Grote, hoge ramen verlichten beide muren en tonen het contrast tussen de witte muren en de grijze steen. De buitenmuren vormen een eenvoudige rechthoek, waardoor het lichte interieur als een verrassing komt. De decoratie van het interieur begon in 1736, tien jaar na de eerste steen.

Marc Ryckaert (MJJR) · CC BY 3.0

Bijna al het beeldhouwwerk in deze kerk is van de hand van één man: Giovan Maria Morlaiter, die van over de Alpen kwam. Nergens in Venetië is zoveel van zijn werk bewaard gebleven als hier. Een schrijver uit zijn eeuw noemde hem een van de bekwaamste beeldhouwers in het achttiende-eeuwse Venetië en een ander prees zijn onuitputtelijke vindingrijkheid en de dynamiek van zijn figuren. Tussen 1743 en 1754 vulde hij het schip: zes levensgrote beelden in de nissen tussen de zuilen en daarboven reliëfs. De beelden stellen patriarchen en apostelen voor, waaronder Abraham, Aäron, Mozes, de heilige Petrus en de heilige Paulus; geklede figuren die elk in een ondiepe nis staan. De reliëfs daarboven tonen scènes uit het Evangelie, zoals Christus die de blinde man geneest en de Samaritaanse vrouw bij de put. De figuur met de tulband in een van deze nissen, met een bedekt vat in de hand, laat zien hoeveel leven Morlaiter in een staande pose kon brengen. De laatste hiervan, Melchisedek, is de figuur waarmee de reeks wordt afgesloten.

Gufo04152 · CC BY-SA 4.0

Het plafond bevat de grootste schat van de kerk, en het was een van Tiepolo's eerste grote fresco-opdrachten. Hij tekende zijn contract met de dominicanen in mei 1737 en had het werk in 1739 klaar. Drie omlijste scènes lopen langs het gewelf. Richting de ingang bevindt zich de Glorie van de heilige Dominicus, zijn opstijging naar de hemel, en richting het altaar verschijnt de Maagd aan de heilige. In het midden hangt de grote, Instelling van de Rozenkrans. In een lucht van wolken en engelen ondersteunt de Maagd het kindje Jezus, die de rozenkrans uitsteekt naar de heilige Dominicus. De heilige staat bovenaan een lange marmeren trappenreeks en reikt rozenkransen uit aan de mensen beneden, rijk en arm door elkaar, met een doge en een paus onder hen. Aan de onderkant, in het donkerste deel van het schilderij, tuimelen verdoemde zielen uit de lijst. Rondom de drie scènes bevinden zich zestien kleinere panelen in monochroom, waarvan vijftien de traditionele Mysteries van de Rozenkrans zijn en de zestiende de Glorie daarvan. Ze zijn waarschijnlijk geschilderd met de hulp van assistenten, en de stucwerklijsten rond elk vak zijn het werk van Antonio Pelle.

Giovanni Battista Tiepolo · Public domain

Giovanni Battista Tiepolo · 1740s · canvas, oil paint

Het eerste altaar aan de rechterkant bevat het altaarstuk van Tiepolo van de Maagd die verschijnt aan drie dominicaanse heilige vrouwen. Het is zijn heldere kant, verzadigd met kleur, gemaakt voor een kerk die is gewijd aan de Madonna van de Rozenkrans. Catharina van Siena staat aan de linkerkant en houdt een kruis vast met de gekruisigde Christus. Rechts staat Rosa van Lima met het kindje Jezus in haar armen, en het kind houdt een roos vast. Bij hen zit Agnes van Montepulciano, die een klein kruis vasthoudt, een heilige die pas in 1726 heilig is verklaard, dus haar glorie was nog vers nieuws toen het schilderij werd geschilderd. Het doek was eind 1739 klaar, toen het plafond werd voltooid, maar het werd pas in 1748 geplaatst, en het behoort tot dezelfde campagne om de toewijding van de orde aan Maria te vieren. Achter en boven hen zit de Maagd, vreemd genoeg afzijdig, alsof de heiligen haar niet hebben opgemerkt. Het is het warmste schilderij in de kerk.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Het derde altaar aan de rechterkant vormt een bewust contrast: het bijna monochrome schilderij van drie mannelijke dominicaanse heiligen door Giambattista Piazzetta. De dominicanen kozen het onderwerp zelf, om het missionaire bereik van hun orde te illustreren. In het zwart knielt op de voorgrond de heilige Louis Bertrand, een Spanjaard die als missionaris naar het Caribisch gebied ging. Een lokale priester daar zou hebben geprobeerd hem te vergiftigen, en de slang die gekruld is in de kelk die hij vasthoudt, staat voor dat verhaal. Achter hem, in het wit, staat de heilige Vincent Ferrer, van wie werd gezegd dat hij in een visioen aan Louis Bertrand was verschenen. De derde heilige is Hyacinth, die in het Oosten preekte. Hij draagt een monstrans en een afbeelding van de Maagd met Kind, die hij volgens de overlevering bij zich droeg in de woeste stroom van de Dnjestr, waaruit hij door een wonder werd gered. Een criticus heeft geschreven dat de echte triomf van het schilderij de gedenkwaardig sobere tonaliteit is. Na de helderheid van Tiepolo bij het eerste altaar komen de schaduwen hier met kracht binnen.

Giovanni Battista Piazzetta · Public domain

Het hoofdaltaar staat bovenaan vijf treden, onder de koepel, en het is een eigen ontwerp van Massari, getekend in 1742 en 1743. Hij vormde het als een grote gebogen exedra, een zuilengalerij van rood Siciliaans marmer die een tabernakel omsluit dat is bezet met lapis lazuli. Het altaar daaronder is pure rococostijl, met gekleurde marmersoorten, gesneden schelpen en engelenkoppen, en reliëfs van rozen, korenaren en druiven. In de pendentiefhoeken onder de koepel schilderde Tiepolo de symbolen van de vier evangelisten in monocroom, in dezelfde jaren als zijn plafond. Vlak bij het hoofdaltaar toont een van de monochrome schilderijen op het plafond de heilige Dominicus die knielt en een dominicaanse broeder zegent. De oude schrijver Lorenzetti suggereerde dat de broeder wellicht Fra Paolo is, de dominicaan die grotendeels verantwoordelijk was voor de bouw van de kerk. Als hij gelijk heeft, heeft de man die het hele project aanstuurde zijn portret verstopt in het plafond boven het altaar.

Photo: Andrewrabbott · CC BY-SA 3.0

Het derde altaar aan de linkerkant herbergt een van de oudste schilderijen in de kerk, een kruisiging door Jacopo Tintoretto, geschilderd rond de jaren zestig van de zestiende eeuw, twee eeuwen voor de kerk eromheen. Tintoretto maakte het voor de kleine kerk die hier vroeger stond, oorspronkelijk gewijd aan de heilige Hiëronymus en later aan de Visitatie, de kerk van de Gesuati. Toen de dominicanen hun nieuwe kerk daarnaast bouwden, namen ze het doek mee. Tegen die tijd was het in slechte staat, dus regelden ze dat Piazzetta, dezelfde schilder wiens donkere heiligen aan de rechterkant hangen, het in 1743 zou restaureren. Christus aan het kruis vult het bovenste deel van het doek, omringd door licht, terwijl onder hem een kluwen van figuren instort in verdriet. Een renaissancedoek uit de jaren zestig van de zestiende eeuw, gehangen in de rococolijst van Massari, doet hier nog steeds zijn werk.

Jacopo Tintoretto · Public domain

Sebastiano Ricci · 1733 · oil paint

Het eerste altaar aan de linkerkant heeft een bijzonderheid: dit was het eerste werk dat speciaal voor het nieuwe gebouw in opdracht werd gegeven. Sebastiano Ricci schilderde het in 1732 en 1733, en het bleek een van de laatste dingen te zijn die hij maakte, want hij stierf in 1734. Het doek viert drie van de beroemdste dominicanen. Paus Pius V zit op de troon in het wit en rood, een felle tegenstander van het protestantisme die in 1712 heilig is verklaard. Hij had een diep ontzag voor Thomas van Aquino, de figuur aan de linkerkant, die hij tot kerkleraar had verheven. Thomas van Aquino is te herkennen aan de zon op zijn borst en het boek in zijn hand, zijn grote Summa Theologica. Rechts staat de heilige Petrus van Verona, en boven de drie zweven engelen, van wie er één de martelarentak draagt. Het altaar onder het doek is het werk van Morlaiter, gemaakt in 1744 en 1745.

Sebastiano Ricci · Public domain