Kościół Santa Maria del Rosario Audioprzewodnik po polsku

Witamy w kościele, który wenecjanie wciąż nazywają Gesuati, choć jego właściwa nazwa to Kościół Santa Maria del Rosario. Ta nazwa to pozostałość. W czternastym wieku osadził się tutaj zakon zwany jezuatami, czyli ubogimi mężami zwanymi poveri Gesuati, ponieważ stale wzywali imienia Jezusa. Prowadzili to miejsce przez wieki, a nawet posiadali państwowy monopol na destylację wina. W latach sześćdziesiątych siedemnastego wieku nie byli już w stanie pozyskać wystarczającej liczby członków i papież Klemens IX skasował zakon w 1668 roku. Dominikanie kupili tę posiadłość na aukcji w 1669 roku i wprowadzili się w następnym roku. Wenecjanie nigdy nie zadali sobie trudu, aby zmienić nazwę tego miejsca, i ta nazwa przylgnęła do niego na stałe. Nie ma to nic wspólnego z jezuitami, których kościół znajduje się po przeciwnej stronie miasta na północy. Nowi właściciele chcieli kościoła, który sławiłby chwałę ich zakonu i zachęcał do nabożeństwa różańcowego, święta, które weszło do ogólnego kalendarza w 1716 roku po zwycięstwie nad Turkami. Projekt Giorgia Massariego został zaakceptowany w 1724 roku, a budowa rozpoczęła się w następnym roku. Kościół został konsekrowany w 1743 roku, a ostatnią rzeźbę wstawiono w 1755 roku.

Waysider83 · CC BY-SA 3.0

W niszach fasady stoją cztery większe od naturalnej wielkości kobiety, cnoty kardynalne: Roztropność, Sprawiedliwość, Męstwo i Umiarkowanie. Ta w górnej prawej niszy to Męstwo, wykute przez Giuseppe Bernardiego, rzeźbiarza znanego jako Torretti. Ma na sobie hełm i stoi na ciężkim wsporniku, będąc jedną z czterech figur, które rzeźbiarze ukończyli w 1736 i 1737 roku. Massari, architekt, nie próbował wymyślać własnej fasady. Zaczerpnął jej środkową część z kościoła San Giorgio Maggiore projektu Palladia, który widać po drugiej stronie Kanału Giudecca. Uważał, że jego dominikańscy mocodawcy bardziej ucieszą się z autorytetu słynnego poprzednika niż z nowatorstwa. Dlatego wielki tympanon, kolumny i nisze stanowią echo projektu, który wenecjanie znali już od stu pięćdziesięciu lat. Męstwo Giuseppe Torrettiego i jej trzy towarzyszki nadają tej zapożyczonej strukturze własny, osiemnastowieczny rozmach.

Giuseppe Torretto · CC BY-SA 3.0

Wewnątrz kościół Gesuati robi coś, co udaje się nielicznym weneckim kościołom. Wszystko tutaj zostało pomyślane wspólnie, w ciągu mniej więcej trzydziestu lat: budynek, jego wyposażenie, malowidła sufitowe i rzeźba. Massari odpowiadał nie tylko za sam budynek, ale także za wystrój jego wnętrza oraz za zamówienie obrazów i rzeźb, które miały je wypełnić. Podstawową koncepcję wnętrza zaczerpnął ponownie od Palladia, tym razem z kościoła Redentore. Nawa to pojedyncza, szeroka sala bez kolumn dzielących przestrzeń, której narożniki zaokrąglono tak, że przestrzeń wydaje się niemal elipsą. Kolumny korynckie dźwigają belkowanie biegnące wokół pomieszczenia, a między nimi otwiera się sześć kaplic bocznych, po trzy z każdej strony. Duże, wysoko umieszczone okna oświetlają obie ściany, ukazując kontrast między białymi murami a szarym kamieniem. Zewnętrzne ściany tworzą prosty prostokąt, więc jasne wnętrze stanowi zaskoczenie. Dekoracja wnętrza rozpoczęła się w 1736 roku, dziesięć lat po wmurowaniu pierwszego kamienia.

Marc Ryckaert (MJJR) · CC BY 3.0

Niemal cała rzeźba w tym kościele jest dziełem jednego człowieka, Giovana Marii Morlaitera, który przybył zza Alp. Więcej jego dzieł zachowało się tutaj niż gdziekolwiek indziej w Wenecji. Jeden z pisarzy jego stulecia nazwał go jednym z najzdolniejszych rzeźbiarzy w Wenecji w osiemnastym wieku, a inny chwalił jego niewyczerpaną inwencję oraz dynamizm jego postaci. Między 1743 a 1754 rokiem wypełnił nawę: sześć naturalnej wielkości posągów umieszczonych w niszach między kolumnami oraz płaskorzeźby nad nimi. Posągi przedstawiają patriarchów i apostołów, a wśród nich Abrahama, Aarona, Mojżesza, świętego Piotra i świętego Pawła, odziane w szaty postacie, z których każda znajduje się w płytkiej niszy. Płaskorzeźby powyżej ukazują sceny z Ewangelii, takie jak Chrystus uzdrawiający niewidomego oraz Samarytanka przy studni. Postać w turbanie w jednej z tych nisz, trzymająca przykryte naczynie, pokazuje, jak wiele życia Morlaiter potrafił nadać stojącej postaci. Ostatni z nich, Melchizedek, to postać, która zamyka tę serię.

Gufo04152 · CC BY-SA 4.0

Na suficie znajduje się największy skarb kościoła, będący jednym z pierwszych dużych zamówień na freski dla Tiepola. Podpisał kontrakt z dominikanami w maju 1737 roku i ukończył prace do 1739 roku. Wzdłuż sklepienia biegną trzy oprawione w ramy sceny. W stronę wejścia znajduje się Chwała świętego Dominika, jego wstąpienie do nieba, a w stronę ołtarza Matka Boża ukazuje się świętemu. W centrum wisi to największe dzieło, czyli Ustanowienie różańca Tiepola. Na niebie pełnym chmur i aniołów Matka Boża podtrzymuje Dzieciątko Jezus, które wyciąga różaniec w stronę świętego Dominika. Święty stoi na szczycie długiego ciągu marmurowych schodów, rozdając różańce ludziom na dole, bogatym i biednym razem, wśród których są doż i papież. Na dolnej krawędzi, w najciemniejszej części obrazu, potępione dusze wypadają z ramy. Wokół tych trzech scen znajduje się szesnaście mniejszych paneli monochromatycznych, z których piętnaście przedstawia tradycyjne tajemnice różańcowe, a szesnasty jej chwałę. Zostały one namalowane prawdopodobnie z pomocą asystentów, a sztukaterie wokół każdego pola są dziełem Antonia Pellego.

Giovanni Battista Tiepolo · Public domain

Giovanni Battista Tiepolo · 1740s · canvas, oil paint

Przy pierwszym ołtarzu po prawej stronie znajduje się obraz ołtarzowy Tiepola przedstawiający Matkę Bożą ukazującą się trzem świętym dominikankom. To jego świetlista strona, nasycona kolorem, stworzona dla kościoła dedykowanego Matce Bożej Różańcowej. Po lewej stronie stoi Katarzyna ze Sieny, trzymająca krzyż z ukrzyżowanym Chrystusem. Po prawej stronie stoi Róża z Limy z Dzieciątkiem Jezus w ramionach, a Dzieciątko trzyma różę. Siedzi z nimi Agnieszka z Montepulciano, trzymająca mały krzyż, święta, która została kanonizowana dopiero w 1726 roku, więc jej chwała była wciąż świeżą wiadomością, gdy obraz był malowany. Płótno było gotowe pod koniec 1739 roku, kiedy kończono sklepienie, ale zainstalowano je dopiero w 1748 roku i należy ono do tej samej kampanii celebrującej nabożeństwo zakonu do Maryi. Za nimi i nad nimi siedzi Matka Boża, dziwnie zdystansowana, jakby święte jej nie zauważyły. Jest to najcieplejszy obraz w kościele.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Trzeci ołtarz po prawej stronie stanowi celowy kontrast: niemal monochromatyczny obraz trzech świętych dominikanów autorstwa Giambattisty Piazzetty. Dominikanie sami wybrali temat, aby zilustrować misyjny zasięg swojego zakonu. Na pierwszym planie w czerni klęczy święty Ludwik Bertrand, Hiszpan, który udał się jako misjonarz na Karaiby. Mówiono, że tamtejszy rdzenny kapłan próbował go otruć, a wąż zwinięty w kielichu, który trzyma święty, symbolizuje tę historię. Za nim, w bieli, stoi święty Wincenty Ferreriusz, który miał ukazać się Ludwikowi Bertrandowi w wizji. Trzecim świętym jest Jacek, który nauczał na Wschodzie. Niesie on monstrancję i obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, który według przekazów miał ze sobą w rwący nurt Dniestru, z którego został uratowany dzięki cudowi. Jeden z krytyków napisał, że prawdziwym triumfem tego obrazu jest jego zapadająca w pamięć surowa tonacja. Po jasności Tiepola przy pierwszym ołtarzu, tutejsze cienie uderzają z pełną mocą.

Giovanni Battista Piazzetta · Public domain

Ołtarz główny stoi na szczycie pięciu stopni, pod kopułą, i jest projektem samego Massariego, sporządzonym w 1742 i 1743 roku. Ukształtował go jako wielką zakrzywioną eksedrę, kolumnadę z czerwonego sycylijskiego marmuru, która otacza tabernakulum wysadzane lapis lazuli. Ołtarz poniżej to czyste rokoko, z kolorowymi marmurami, rzeźbionymi muszlami i głowami aniołów oraz płaskorzeźbami róż, kłosów zboża i winogron. W narożnikach pendentywów pod kopułą Tiepolo namalował symbole czterech ewangelistów w monochromii, w tych samych latach co swoje sklepienie. W pobliżu ołtarza głównego jeden z monochromatycznych obrazów na sklepieniu przedstawia świętego Dominika klęczącego i błogosławiącego dominikańskiego zakonnika. Dawny pisarz Lorenzetti sugerował, że tym zakonnikiem może być brat Paolo, dominikanin, który w dużej mierze odpowiadał za budowę kościoła. Jeśli ma rację, to człowiek, który kierował całym projektem, ma swój portret umieszczony na sklepieniu nad ołtarzem.

Photo: Andrewrabbott · CC BY-SA 3.0

Trzeci ołtarz po lewej stronie mieści jeden z najstarszych obrazów w kościele, Ukrzyżowanie pędzla Jacopa Tintoretta, namalowane w latach 60. XVI wieku, dwa wieki przed otaczającym go kościołem. Tintoretto wykonał je dla małego kościoła, który stał wcześniej w tym miejscu, poświęconego najpierw świętemu Hieronimowi, a później Nawiedzeniu, kościoła jezuatów. Kiedy dominikanie zbudowali obok niego swój nowy kościół, przenieśli płótno. Wtedy było ono w złym stanie, więc zlecono Piazzecie, temu samemu malarzowi, którego mroczni święci wiszą po prawej stronie, odnowienie go w 1743 roku. Chrystus na krzyżu wypełnia górną część płótna, otoczony światłem, podczas gdy poniżej niego plątanina postaci załamuje się w żalu. Renesansowe płótno z lat 60. XVI wieku, zawieszone w rokokowej ramie Massariego, nadal spełnia tu swoje zadanie.

Jacopo Tintoretto · Public domain

Sebastiano Ricci · 1733 · oil paint

Pierwszy ołtarz po lewej stronie wyróżnia się: było to pierwsze dzieło zamówione specjalnie dla nowego budynku. Sebastiano Ricci namalował je w latach 1732 i 1733, i okazało się to jedną z ostatnich rzeczy, które stworzył, ponieważ zmarł w 1734 roku. Płótno sławi trzech najsłynniejszych dominikanów. Papież Pius V siedzi na tronie w bieli i czerwieni, zaciekły przeciwnik protestantyzmu, który został kanonizowany w 1712 roku. Żywił głęboki szacunek do Tomasza z Akwinu, postaci po lewej stronie, którego ustanowił Doktorem Kościoła. Tomasza z Akwinu można rozpoznać po słońcu na piersi i książce w dłoni, jego wielkiej Sumie Teologicznej. Po prawej stronie znajduje się święty Piotr Męczennik, a nad całą trójką unoszą się anioły, z których jeden niesie palmę męczeństwa. Ołtarz pod płótnem jest dziełem Morlaitera, wykonanym w latach 1744 i 1745.

Sebastiano Ricci · Public domain