Kościół San Sebastiano w Wenecji Audioprzewodnik po polsku

Witamy w kościele San Sebastiano, w cichej części Wenecji, dzielnicy Dorsoduro. To jeden z pięciu wotywnych kościołów w mieście, z których każdy wzniesiono po ustąpieniu zarazy, aby przebłagać boską karę, jak ją wówczas rozumiano. Wybrano odpowiedniego patrona: świętego Sebastiana, męczennika i jednego z głównych europejskich orędowników w czasie epidemii. Historia tego miejsca zaczęła się skromnie. W 1393 roku ojcowie hieronimi założyli tu hospicjum dla potrzebujących, a kilka lat później obok wzniesiono oratorium, poświęcone świętej Marii Pełnej Łaski i Sprawiedliwości. Z czasem oratorium rozrosło się do rozmiarów kościoła, który w 1464 roku, w podzięce ocalałych z zarazy, poświęcono świętemu Sebastianowi. Fasada kościoła przy Fondamenta San Sebastiano zachowuje powściągliwy, klasyzujący wygląd, podzielony wysokim gzymsem pod trójkątnym frontonem. Na samym szczycie stoi postać samego Sebastiana, przeszyta strzałami. Przy drzwiach małe figury Sebastiana i Hieronima wyznaczają dwóch świętych najbardziej związanych z tym miejscem.

Didier Descouens · CC BY-SA 3.0

Oglądany od strony wody, Kościół San Sebastiano w Wenecji wygląda zupełnie inaczej. Elegancki kamienny front ustępuje miejsca surowej ceglanej ścianie bocznej, a za półkolistą apsydą wznosi się dzwonnica – ceglana, kwadratowa, z kamiennym parapetem i ośmiokątnym zwieńczeniem z ołowiu. Ten kontrast był zamierzony. Prace nad obecnym renesansowym kościołem rozpoczęły się w 1506 roku pod kierunkiem architekta Antonio Abbondiego, znanego wszystkim jako Scarpagnino. Jego patronami byli mnisi hieronimi, których reguła wymagała surowego i skromnego trybu życia, a ich fundusze były ograniczone. Dlatego projekt pozostał powściągliwy i esencjonalny: klasyzujący na zewnątrz, renesansowy wewnątrz. Budowlę ukończono w 1548 roku, a na konsekrację kościół czekał do 1562 roku. W środku znajduje się nawa główna na planie krzyża łacińskiego, z atrium, podwyższoną emporą chórową i apsydalnym prezbiterium pod kopułą.

Clemensfranz · CC BY-SA 3.0

Paolo Veronese urodził się w Weronie, a ten kościół stał się najważniejszym pomnikiem jego sztuki. Historia zaczyna się od zlecenia od brata Bernarda Torlioniego. W latach 1555–1570 malarz powracał tu w trzech oddzielnych etapach, pokrywając malowidłami strop, ściany nawy i ołtarza, organy, prezbiterium i zakrystię. Nad głowami znajduje się strop nawy – bogato rzeźbiona i złocona konstrukcja drewniana, podzielona na oprawione sekcje, w każdej z nich umieszczono płótno, niczym galeria wbudowana w ciesielkę. Veronese namalował również freski na ścianach nawy i ołtarza. Namalował także Wniebowzięcie Marii w kopule, lecz dzieło to zostało zniszczone w XVIII wieku. Pozostał dekoracyjny program, który przewija się przez cały budynek, od wejścia aż po ołtarz główny.

Photo: Tango7174 · CC BY-SA 4.0

Trzy płótna umieszczone na stropie nawy opowiadają historię Estery; Veronese ukończył je w 1556 roku. To konkretne przedstawia moment koronacji: król Aswerus wkłada koronę na głowę Estery pośród tłocznego, teatralnego dworu. Wybór tematu był celowy. Estera była starotestamentową królową, która zaryzykowała życie, by wstawić się za swoim ludem, orędowniczką, która ocaliła go od zagłady. W kościele wzniesionym, by odpędzić zarazę, opowieść o wybawieniu od katastrofy przemawiała bezpośrednio do ludzi, którzy go zbudowali. Dla Veronese'a był to również pierwszy głośny sukces w tym budynku.

Paolo Veronese · Public domain

W połowie nawy stoją organy, które są czymś znacznie więcej niż tylko obudową instrumentu. Veronese potraktował całą strukturę jako jednolity malowany zespół: złocone arcydzieło architektoniczne z płótnami rozmieszczonymi wokół piszczałek, stojące na tle ścian, które ozdobił freskami. Nad wejściem znajduje się podwyższony chór, tzw. barco, słynna innowacja Scarpagnino, którą wkrótce zaczęły naśladować inne weneckie kościoły. Pozwalało to wspólnocie religijnej uczestniczyć w nabożeństwach w odosobnieniu od wiernych. Na balustradzie barco wznoszą się cztery posągi dłuta Girolamo Campagni, wykonane w 1580 roku. Przedstawiają one sybille kumejskie i erytrejskie, Marię Zwiastowaną oraz anioła zwiastującego.

Paolo Veronese · Public domain

Gdy organy są zamknięte, ich malowane skrzydła zmieniają instrument w coś na kształt ogromnego ołtarza. Veronese namalował trzy sceny na drzwiach i froncie: Ofiarowanie Jezusa w świątyni, obmywanie zwierząt ofiarnych w świątyni oraz Narodzenie. Razem prowadzą one przez dzieciństwo Chrystusa i rytuał świątynny. Na tym panelu namalowane kolumny i tympanon obramowują scenę świątynną, więc samo skrzydło tworzy klasyczną edykułę wokół historii. Pies czeka na skraju tłumu, stanowiąc drobny akcent życia codziennego w świętej chwili. Piszczałki organów spoczywają za tymi scenami, zakryte malowidłem, dopóki muzyka nie przywoła ich z powrotem do użytku.

Paolo Veronese · Public domain

W posadzce, na lewo od sanktuarium, znajduje się płaska kamienna płyta, niemal całkowicie wygładzona przez stulecia kroków. To grób Paola Veronese. Po latach pracy w tym kościele, został on tu pochowany po swojej śmierci w 1588 roku, blisko organów, które namalował. Jego brat Benedetto również jest pochowany w tym kościele. Łacińska inskrypcja jest dziś trudna do odczytania, lecz wciąż upamiętnia dzień jego śmierci. Dekorował ten budynek przez większą część swojej dojrzałej kariery i ostatecznie wybrał miejsce spoczynku pośród własnych dzieł.

Photo: Harvey Kneeslapper · CC BY-SA 4.0

Za ołtarzem głównym wisi ostatnie ukończone dzieło Veronese w tym kościele, sfinalizowane w 1570 roku. Madonna w chwale góruje nad męczeństwem świętego Sebastiana, skrępowanego i przebitego strzałami, wraz z towarzyszącymi mu świętymi zgromadzonymi poniżej. Wielobarwna marmurowa rama wykonana jest według projektu samego artysty, zamówionego jeszcze w 1559 roku przez wenecką szlachciankę Lise Querini. Obraz powstał w napiętym okresie, podczas gdy Sobór Trydencki odbywał swoje ostatnie sesje. Jego dekrety, opublikowane w 1564 roku, potępiły protestancki ikonoklazm i odnowiły nacisk na wizerunki świętych oraz ich moc inspirowania, zwłaszcza sceny męczeństwa. Ten ołtarz, z jego dramatyzmem cierpienia i boską chwałą, odpowiada bezpośrednio na to wezwanie. A ściany chóru za ołtarzem kryją więcej jego prac: płótna przedstawiające życie świętego Sebastiana, patrona tego kościoła.

Paolo Veronese · Public domain

W ciszy zakrystii strop kryje początek całej historii. Ta Koronacja Maryi należy do najwcześniejszej fazy pracy Veronese w tym kościele, sprzed powstania stropu nawy, organów i ołtarza głównego. Bóg Ojciec i Chrystus nakładają koronę na głowę Marii, pod gołębicą Ducha Świętego, pośród złotych chmur. Veronese nie miał zakrystii na wyłączność: znajdują się tu także obrazy Jacopa Tintoretta i Bonifacio de' Pitati, a w innych częściach kościoła wiszą dzieła Tycjana i innych weneckich mistrzów. Skromny kościół morowy na skraju Dorsoduro, dzięki wieloletniemu oddaniu jednego malarza, stał się skarbcem malarstwa weneckiego.

Paolo Veronese · Public domain