San Sebastiano, Venetië Audiogids in het Nederlands

Welkom in San Sebastiano, aan de rustige kant van Dorsoduro in Venetië. Dit is een van de vijf votiefkerken in de stad, elk gebouwd nadat er een pestepidemie was gepasseerd, opgericht om de goddelijke straf te temperen zoals men die toen begreep. Zijn heilige werd voor de taak gekozen: Sebastiaan, een martelaar en een van Europa's belangrijkste beschermers tegen de pest. De plek begon bescheiden. In 1393 stichtten de hiëronymieten hier een hospitaal voor de behoeftigen, en enkele jaren later verscheen daarnaast een oratorium, gewijd aan Santa Maria Vol van Genade en Rechtvaardigheid. Na verloop van tijd groeide het oratorium uit tot een kerk, en deze werd aan Sebastiaan gewijd uit dankbaarheid van de overlevenden van de pest van 1464. De gevel behoudt een sobere, classicistische aanblik, verdeeld door een hoge kroonlijst onder een driehoekig fronton. Helemaal bovenaan staat Sebastiaan zelf, verwond door pijlen. Nabij de deur markeren kleine figuren van Sebastiaan en Hiëronymus de twee heiligen die het nauwst met deze plek zijn verbonden.

Didier Descouens · CC BY-SA 3.0

Vanaf het water bezien is San Sebastiano een heel ander gebouw. De elegante stenen voorzijde maakt plaats voor een eenvoudige bakstenen flank, en achter de halfronde apsis verrijst de klokkentoren, vierkant in baksteen, met een stenen borstwering en een achthoekige loden kroon. Het contrast was opzettelijk. Het werk aan de huidige renaissancekerk begon in 1506 onder de architect Antonio Abbondi, bij iedereen bekend als Scarpagnino. Zijn opdrachtgevers waren hiëronymieten wiens regel een sober en bescheiden leven eiste, en hun financiële middelen waren beperkt. Het ontwerp bleef dus sober en essentieel: classicistisch van buiten, renaissance van binnen. Het bouwwerk werd voltooid in 1548, en de kerk wachtte tot 1562 op haar inwijding. Binnen is het een enkel schip in de vorm van een Latijns kruis, met een atrium, een verhoogd koor en een apsidaal priesterkoor onder een koepel.

Clemensfranz · CC BY-SA 3.0

Paolo Veronese werd geboren in Verona, en deze kerk werd het bepalende monument van zijn kunst. Het verhaal begint met een opdracht van broeder Bernardo Torlioni. Tussen 1555 en 1570 keerde de schilder hier in drie afzonderlijke periodes terug, waarbij hij het plafond, de schip- en altaarmuren, het orgel, het priesterkoor en de sacristie van schilderingen voorzag. Daarboven is het schipplafond een rijkgesneden en vergulde houten constructie, verdeeld in omlijste secties met in elk een doek geplaatst, als een galerij ingebouwd in het houtwerk. Veronese schilderde ook fresco's op de muren van het schip en het altaar. Hij schilderde eveneens een Maria-Tenhemelopneming in de koepel, maar dat werk werd in de achttiende eeuw vernietigd. Wat overblijft is een decoratief programma dat door het gehele gebouw loopt, van de ingang tot het hoofdaltaar.

Photo: Tango7174 · CC BY-SA 4.0

Drie doeken in het plafond van het schip vertellen het verhaal van Esther, en Veronese voltooide ze in 1556. Dit doek vangt het kroningsmoment: koning Ahasuerus plaatst de kroon op Esthers hoofd te midden van een drukke, theatrale hofhouding. De keuze van het onderwerp was doelbewust. Esther was de Oude Testamentische koningin die haar leven waagde om voor haar volk te pleiten, een voorspreekster die hen van de ondergang redde. In een kerk opgericht om de pest af te wenden, sprak een verhaal over verlossing van rampen rechtstreeks tot de mensen die haar bouwden. Voor Veronese was het tevens zijn eerste spraakmakende succes in het gebouw.

Paolo Veronese · Public domain

Halverwege het schip staat het orgel, en dat is veel meer dan een instrumentenkast. Veronese behandelde de hele structuur als een enkel geschilderd ensemble: een verguld architectonisch pronkstuk met zijn doeken rondom de pijpen, staand tegen muren die hij had voorzien van fresco's. Boven de ingang was het verhoogde koor, de barco, de gevierde nieuwigheid van Scarpagnino, en andere Venetiaanse kerken imiteerden dat al snel. Het stond de religieuze gemeenschap toe om de diensten afgescheiden van de gemeente bij te wonen. Op de balustrade van de barco verrijzen vier beelden van Girolamo Campagna, gehouwen in 1580. Ze tonen de Cumaeische en Erythreïsche sibillen, de Maagd van de Annunciatie en de aankondigende engel.

Paolo Veronese · Public domain

Als het orgel gesloten is, veranderen de beschilderde luiken het instrument in iets dat lijkt op een reusachtig altaarstuk. Veronese schilderde drie scènes voor de deuren en het frontaal: de Opdracht van Jezus in de tempel, het wassen van offerdieren in de tempel en de geboorte van Christus. Samen doorlopen ze de vroege jeugd van Christus en het ritueel van de tempel. Op dit paneel kaderen geschilderde zuilen en een fronton de tempelscène in, zodat het luik zelf een klassieke aedicula vormt rond het verhaal. Een hond wacht aan de rand van de menigte, een klein vleugje alledaags leven in een sacraal moment. De orgelpijpen bevinden zich achter deze scènes, verborgen door verf totdat de muziek ze weer in gebruik roept.

Paolo Veronese · Public domain

In de vloer, links van het sanctuarium, ligt een platte steenplaat, door eeuwen van voetstappen bijna helemaal gladgesleten. Het is het graf van Paolo Veronese. Na zijn jaren van werk in deze kerk werd hij hier bij zijn dood in 1588 bijgezet, dicht bij het orgel dat hij had geschilderd. Zijn broer Benedetto ligt eveneens in de kerk begraven. Het Latijnse opschrift is inmiddels moeilijk te lezen, maar vermeldt nog steeds de dag waarop hij stierf. Hij had dit gebouw gedurende het grootste deel van zijn volwassen carrière gedecoreerd, en uiteindelijk koos hij ervoor om te midden van zijn eigen werken te blijven.

Photo: Harvey Kneeslapper · CC BY-SA 4.0

Achter het hoogaltaar hangt het laatst voltooide werk van Veronese in de kerk, afgemaakt in 1570. De Madonna in glorie troont boven de gemartelde heilige Sebastiaan, vastgebonden en doorzeefd met pijlen, met om haar heen verzamelde heiligen. De meerkleurige marmeren lijst volgt een ontwerp van de kunstenaar zelf, in 1559 in opdracht gegeven door de Venetiaanse edelvrouw Lise Querini. Het schilderij kreeg vorm op een gespannen moment, toen het Concilie van Trente zijn laatste zittingen hield. De decreten ervan, gepubliceerd in 1564, veroordeelden de protestantse beeldenstorm en legden opnieuw de nadruk op afbeeldingen van heiligen en hun inspirerende kracht, met taferelen van martelaarschap boven alles. Dit altaarstuk, met zijn drama van lijden en goddelijke glorie, beantwoordt die oproep rechtstreeks. En de koormuren achter het altaar tonen nog meer van zijn hand: doeken over het leven van de heilige Sebastiaan, aan wie de kerk zelf is gewijd.

Paolo Veronese · Public domain

In de stilte van de sacristie bevindt zich op het plafond het begin van het hele verhaal. Deze Kroning van Maria behoort tot de vroegste fase van Veroneses werk in de kerk, vóór het plafond van het schip, het orgel en het hoogaltaar. God de Vader en Christus plaatsen de kroon op Maria's hoofd, onder de duif van de Heilige Geest, te midden van gouden wolken. Veronese had de sacristie niet voor zichzelf alleen: er worden ook schilderijen bewaard van Jacopo Tintoretto en Bonifacio de' Pitati, en elders in de kerk hangen werken van Titiaan en andere Venetiaanse meesters. Een bescheiden pestkerk aan de rand van Dorsoduro, door de jarenlange toewijding van één schilder veranderd in een schatkamer van de Venetiaanse schilderkunst.

Paolo Veronese · Public domain