Empúries Audiogids

Welkom in Empúries, aan de Costa Brava, de enige plek op het Iberisch Schiereiland waar een Griekse stad en een Romeinse stad op dezelfde grond liggen. De Grieken noemden het Emporion, de handelsplaats. Kolonisten uit Phocaea stichtten het in 575 v.Chr. op een klein eiland bij de monding van de rivier de Fluvià. Die eerste nederzetting werd de Palaiápolis, de oude stad. Rond 550 v.Chr. verhuisden de bewoners naar het vasteland en bouwden de Neápolis, de nieuwe stad, die via deze poort werd binnengegaan. Het bezoek omvat in totaal drie zones. Eerst het oude eiland, vandaag de dag het dorp Sant Martí d'Empúries. Dan de ommuurde Griekse Neápolis. Als laatste de hoger gelegen Romeinse stad. Eén vraag loopt als een rode draad door het gehele terrein. Handelaren, en later veroveraars, bleven voor deze kust kiezen, en elke golf liet zijn stad achter. De grootste Griekse kolonie op het Iberisch Schiereiland groeide hier. Zelfs de kustlijn is verschoven. De rivier mondt nu zo'n zes kilometer naar het noorden uit in zee.

Photo: Enric · CC BY-SA 4.0

Deze muren deden meer dan alleen vijanden buiten houden. Ze hielden ook buren uit elkaar. De Neápolis was een ommuurd gebied, een onregelmatige rechthoek van ongeveer tweehonderd meter aan de lange zijde. De korte zijde was ruwweg honderddertig meter lang. De verdedigingswerken werden in de vijfde eeuw v.Chr. opgebouwd en tot aan de tweede eeuw keer op keer herbouwd. Aan de westkant scheidde de muur de Griekse stad van Indika, de nederzetting van de Indigeten, de oorspronkelijke Iberische bevolking van deze kust. Strabo en Livius beschrijven hoe Grieken en Indigeten eeuwenlang samenleefden en elkaar tegelijkertijd strikt op afstand hielden. Na verloop van tijd, zo zegt Strabo, smolten de twee gemeenschappen samen tot één enkele staat. De zuidelijke zijde toont hier de latere herbouw uit de tweede helft van de tweede eeuw v.Chr. Veel van de grote kalkstenen blokken zijn afkomstig van een oudere Griekse muur uit de vierde eeuw v.Chr. De resten van die eerdere muur liggen zo'n vijfentwintig meter binnen de stad. Toen de verdedigingslinie naar buiten verschoof, werden de oude stenen gebruikt om de nieuwe muur te bouwen. De grond die achterbleef werd bedekt onder een dikke laag ophoging, waardoor het niveau van de hele stad aanzienlijk werd verhoogd.

Photo: LeZibou · CC BY-SA 3.0

200 BCE · Parian marble, Pentelic marble

De bebaarde figuur gehuld in zijn mantel is Asclepius, de Griekse god van de geneeskunde. Zijn heiligdom hier, een asclepieion, was tegelijkertijd een religieus centrum en een geneeskundige plaats. De zieken kwamen om zich in de handen van de god te begeven. Bij geneesheiligdommen van dit type was de grote hoop een droom. Patiënten sliepen in het heilige gebied en wachtten tot de god hen in de nacht zou bezoeken, om vervolgens op te volgen wat hij hun vertelde. Het genezen van het lichaam en het eren van de god waren één enkele handeling. Het standbeeld dat op de resten van een Griekse walmuur staat, is een kopie. Het originele marmer wacht in het museum van het terrein.

Photo: Enric · CC BY-SA 4.0

Deze terrassen bevatten de eigen biografie van het heiligdom. Een vroeg heilig terrein van Asclepius stond hier al in de vierde eeuw v.Chr. Tweehonderd jaar later verschoof de stad haar muur naar het zuiden en werd het heiligdom volledig verbouwd. Het lag nu binnen de verdedigingswerken. De nieuwe muur werd geflankeerd door twee vierkante torens en de zuidwestelijke hoek werd beschermd door een zwaar bastion. Deze verandering werd hoogstwaarschijnlijk doorgevoerd om terrein vrij te maken voor een aantal nieuwe tempels. Eén daarvan stond in het zuidoosten van de stad en was gewijd aan Zeus-Serapis, een oosterse god die hier naast Asclepius werd vereerd. Een cultus uit de oostelijke Middellandse Zee die wortel schiet in een westelijke Griekse haven, zegt veel over de scheepvaart die hier aanlegde. Onder het complex van Serapis vonden archeologen ook een buitenwerk uit de latere derde eeuw v.Chr. Dat was bedoeld om vijandelijke oorlogsmachines bij de muur vandaan te houden.

Photo: Enric · CC BY-SA 4.0

Elke Griekse stad richtte haar openbare leven in rond een plein zoals dit. De agora was het hart van de Neápolis. Eromheen stonden de voornaamste gebouwen van de stad, en de functie ervan was drieledig: religieus, bestuurlijk en commercieel. Wetten werden hier besproken. Goederen wisselden hier van eigenaar. Ook de goden kregen hun deel van de ruimte. Het plein bevindt zich precies op de plek waar de twee hoofdstraten van de stad samenkomen, zodat iedereen die de Neápolis doorkruiste erdoorheen kwam. Dat is waar een Griekse stad haar agora neerzette, op het kruispunt van het dagelijks leven.

Photo: LeZibou · CC BY-SA 3.0

De stoa gaf het stadscentrum zijn uiteindelijke Griekse vorm. Halverwege de tweede eeuw v.Chr. gaven bouwers deze hele wijk een nieuwe vorm. Om ruimte te maken braken ze een deel af van de buurt die hier al stond. Wat ervoor in de plaats kwam was een harmonieus geheel, een agora, een lange stoa en een markt, die samen ongeveer een halve hectare besloegen. Een stoa was een lange overdekte zuilengalerij, deels beschutting en deels openbare wandelgang. In het midden lag een plein met zuilengalerijen, tweeënvijftig meter aan de lange kant. De breedte was nog eens veertig meter. Achter de ruïnes is het museumgebouw te zien.

Photo: Enric · CC BY-SA 4.0

De zee maakte Emporion, en deze golfbreker hield de zee bevaarbaar. De dam loopt nog steeds langs het strand, als een van de meest iconische monumenten van Empúries. In tegenstelling tot de meeste ruïnes aan deze kust is deze altijd zichtbaar gebleven. Hij werd waarschijnlijk in de eerste eeuw v.Chr. gebouwd. Hij strekt zich ongeveer tweeëntachtig meter uit in het water. De breedte is zes meter en de hoogte bereikt ongeveer zes en een halve meter. Achter de dam kon de koopvaardij beschut laden en lossen. Alles wat de stad was, had ze te danken aan dit soort schepen. Wijn en mediterrane goederen verplaatsten zich via deze haven naar het Iberische binnenland en weer terug. Een overblijfsel van die handel bevindt zich in het museum, een grote mengkom voor wijn, gemaakt in de keramiekwerkplaatsen van Athene. De Grieken dronken hun wijn nooit puur, maar alleen vermengd met water in vaten van dit soort. Hij stak de zee over om Emporion te bereiken, en hij arriveerde met het soort scheepvaart dat deze dam beschermde.

Miguel · CC BY-SA 2.0

Aan het einde van de derde eeuw na Christus werd Empúries een van de eerste steden in Spanje die christelijke predikers toeliet. Deze basiliek behoort tot dat late hoofdstuk, gebouwd toen de Griekse stad werd verlaten. De Romeinse stad vervaagde eveneens, overschaduwd door de macht van Tarraco, het hedendaagse Tarragona, en van Barcino, het hedendaagse Barcelona. De grond rondom de basiliek raakte vol met graven, mogelijk in verband met de eredienst hier. Wat er van de Romeinse stad overbleef, overleefde alleen als muntplaats en als de grotendeels ceremoniële zetel van een kustgraafschap, Castelló d'Empúries. Vikingaanvallen midden in de negende eeuw maakten zelfs daar een einde aan. Het slaan van munten keerde terug onder graaf Hugo II, rond het jaar 1100, in een graafschap dat geen oude stad meer in zijn hart had.

Photo: David Mateos García · CC BY 2.0

1932

Het museum staat in het voormalige klooster van Santa Maria de Gràcia en herbergt de vondsten van meer dan een eeuw opgravingen. De exacte locatie van de oude stad was al sinds de vijftiende eeuw bekend. Systematische opgravingen begonnen pas in 1908, geleid door de Junta de Museus de Barcelona. Josep Puig i Cadafalch dreef het project voort. Het veldwerk zelf was in handen van Emili Gandia. Gandia had geen opleiding in de archeologie, dus ontwikkelde hij tijdens het werk zijn eigen stratigrafische methode. Hij noteerde elk detail zodra het tevoorschijn kwam en schreef zijn aantekeningen vervolgens over in de notitieboeken die simpelweg bekendstaan als zijn Dagboeken. Ze zijn nooit gepubliceerd, en toch heeft elk later onderzoek naar de site eruit geput. De opgravingen waarmee hij begon, gaan tot op de dag van vandaag door.

Photo: Enric · CC BY-SA 4.0

Het pronkstuk van het museum werd ver van huis gemaakt. Deze bebaarde god in zijn mantel wordt traditioneel geïdentificeerd als Asclepius. Hij werd uitgehouwen in een Hellenistische werkplaats in de oostelijke Middellandse Zee, in twee stukken die ter hoogte van de torso in elkaar grijpen. Hij bereikte Emporion waarschijnlijk in de late tweede eeuw v.Chr. De onderdelen kwamen in 1909 aan het licht, op het bovenste terras van de heiligdommen in het zuiden van de Griekse stad. Wat zijn identiteit bevestigde was een combinatie van bewijsmateriaal. De kenmerken van het standbeeld zelf, samen met fragmenten van een slangfiguur die op dezelfde plek zijn gevonden, identificeerden hem als Asclepius, de god van de geneeskunde. Een kopie van hem staat opnieuw op het heiligdomsterras. De Romeinen kenden dezezelfde god als Aesculapius.

Photo: Enric · CC BY-SA 4.0