Belweder w Wiedniu Audioprzewodnik po polsku

Witamy Państwa w Belwederze. Dwa barokowe pałace stoją naprzeciwko siebie po obu stronach ogrodu francuskiego na wzgórzu nad Wiedniem, a ten, Górny Belweder, góruje nad nimi wszystkimi. Został zbudowany jako letnia rezydencja księcia Eugeniusza Sabaudzkiego, a zaprojektował go głównie architekt Johann Lukas von Hildebrandt. Eugeniuszowi zależało bardziej na reprezentacji niż na prywatności: na scenie do ceremonii, przyjęć i pokazów, wystarczająco wspaniałej, by wzbudzać podziw. Prace ukończono w 1723 roku, a jeszcze zanim ukończono wnętrza, pałac sprawdził się w swojej roli. W 1719 roku książę przyjął tu tureckiego ambasadora, Ibrahima Paszę, podczas gdy malarze i sztukatorzy wciąż uwijali się we środku. Dziś budynek jest jednym z najważniejszych muzeów sztuki w Austrii, a cały zespół należy do światowego dziedzictwa historycznego centrum Wiednia. Fasada ma jeszcze jeden zaszczyt: pojawia się na austriackiej monecie o nominale dwudziestu centów.

C.Stadler/Bwag · CC BY-SA 4.0

Każdy pałac ma jakąś rysę w swoim wizerunku perfekcji, i oto ona. Ta sala na parterze miała być jedną otwartą przestrzenią, po części salonem ogrodowym, a po części przedsionkiem wejściowym, pełnym zwiewnych łuków i światła. Wkrótce po ukończeniu budowli konstrukcja zaczęła jednak sprawiać problemy. Budynek pomyślany był jako reprezentacyjny, a sklepienie sali okazało się zbyt ciężkie, by ściany mogły je swobodnie dźwigać. Dlatego zimą 1732 roku architekt Hildebrandt powrócił do swojego dzieła i przebudował pomieszczenie. Wprowadził sklepiony strop wsparty na czterech kolosalnych filarach Atlasa, muskularnych postaciach, które stoją w sali do dziś. Właśnie dlatego pokój wygląda tak, jak wygląda: to nie żaden kaprys barokowej fantazji, lecz naprawa, która stała się projektem. Giganci podtrzymują strop od tamtego czasu.

Belvedere, Wien · CC BY-SA 3.0 at

Ta postać dźwiga budynek. Pochyla się do przodu, każdy mięsień w jego plecach i nogach jest napięty, gdy opiera się o łuk spoczywający na jego ramionach. Ponad jego ramieniem rzeźbiarz nagromadził trofea wojenne: zbroje, sztandary, broń, wszystkie łupy zwycięskiego dowódcy. Kamienny gigant jest jednym z czterech takich Atlantów w tej sali, z których każdy został wykonany ze zogelsdorfskiego kamienia, jasnego wapienia z kamieniołomu w pobliżu Wiednia. Temat pasuje do tego domu. Pałac zbudowany dla upamiętnienia zwycięstw generała umieszcza swoje wojenne trofea w samych filarach, tak że nawet architektura wydaje się służyć armii. Twarz postaci patrzy w dół i na zewnątrz, jest pobrużdżona i spokojna, jak gdyby wysiłek nic dla niej nie znaczył.

Photo: Dguendel · CC BY 4.0

Wielkie schody w barokowym pałacu nigdy nie były tylko drogą na piętro. Były sceną zbudowaną tak, aby ugoszczeni goście powoli wspinali się w stronę apartamentów reprezentacyjnych, obserwowani przez cały czas. Dekoracja jest bogata w motywy roślinne, ornamenty taśmowe, kartusze i emblematy, wykute w kamieniu zogelsdorfskim. Same stopnie wykonane są z kaisersteinu, twardego kamienia z wyraźnymi niebieskimi żyłkami. Aż do dwudziestego wieku schody stały otwarte z obu stron, jako kaskada kamienia wznosząca się przez halę. W 1904 roku zamontowano przeszklone drzwi i okna, ponieważ pałac zmienił swoje przeznaczenie. Następca tronu, arcyksiążę Franciszek Ferdynand, mieszkał tu wraz z rodziną od 1894 roku i wypełnił pokoje ponad osiemnastoma tysiącami obiektów, które zebrał podczas swoich podróży po świecie. Mieszkał tu do 1914 roku, kiedy to wraz z żoną został zamordowany w Sarajewie. Wojna, która nastąpiła po tym wydarzeniu, oraz upadek monarchii całkowicie zmieniły historię tego pałacu.

Jorge Royan · CC BY-SA 3.0

Konie dęba stają, szable świszczą, jeźdźcy zderzają się ze sobą na tym rzeźbionym panelu bitewnym na ścianie klatki schodowej. Nie odnotowano, którą bitwę przedstawia; symbolizuje ona wojny generała jako całość. Człowiekiem, który zapłacił za ten pałac, był książę Eugeniusz Sabaudzki, a jego sława opierała się na kampaniach przeciwko Imperium Osmańskiemu. Te zwycięstwa przyniosły mu bogactwo, ziemię i prestiż, a Wiedniowi przyniosły odpowiadający im boom budowlany. Belweder wzniesiono w tych dostatnich latach na wzgórzu nad stolicą jako pomnik sukcesu militarnego. Przypominające Atlasa postacie po bokach panelu podtrzymują jego ramę tak samo, jak ich bracia na dole podtrzymują strop. Cały budynek głosi to samo: najpierw były zwycięstwa, a wszystko, co piękne, pojawiło się dopiero potem.

Photo: Andreas Praefcke · Public domain

Za całym tym reprezentacyjnym przepychem książę trzymał pomieszczenie przeznaczone do modlitwy. Ta kaplica pałacowa jest niewielka i gęsto wypełniona ornamentami: złocone woluty pnące się po ścianach, ciemny ołtarz w ramie z białego marmuru, anioły tłoczące się w rogach. W 1719 roku Eugeniusz zlecił włoskiemu malarzowi Francescowi Solimenie namalowanie ołtarza. Freski są dziełem Carla Innocenza Carlone, tego samego malarza, który wkrótce miał zająć się wielkim stropem Sali Marmurowej na piętrze. O ile sale reprezentacyjne budowano z myślą o ambasadorach i dworzanach, to pomieszczenie służyło prywatnym nabożeństwom domowników, a jego skala mówi Państwu o tym. Złocenia chwytają światło z wysokich okien, a całe sanktuarium lśni niczym szkatułka. Jest to najcichsze pomieszczenie w pałacu zbudowanym z myślą o zgiełku.

Photo: Bahnfrend · CC BY-SA 4.0

To serce pałacu, jego największa i najbardziej okazała sala, która zachowała wiele ze swojego pierwotnego stanu. Ściany lśnią głęboką czerwienią, wyłożone marmurem z Adnet, a nadwornym kamieniarzem kierującym pracami kamieniarskimi w całym budynku był Elias Hügel. Kryształowe żyrandole zwisają nisko, a sufit otwiera się na namalowane niebo. Ta sala ma jednak drugie życie, wykraczające poza barok. 15 maja 1955 roku w Górnym Belwederze podpisano tutaj Austriacki Traktat Państwowy. Traktat ten przywrócił Austrii status niepodległego i demokratycznego państwa po dziesięciu latach okupacji alianckiej po drugiej wojnie światowej. Sala zbudowana dla chwały jednego człowieka stała się, dwa stulecia później, kolebką wolności całego kraju. Marmur widział jedno i drugie.

Photo: Ирина Шатова · CC BY-SA 4.0

Strop Sali Marmurowej stanowi ostateczny komplement pałacu dla jego właściciela. Carlo Innocenzo Carlone namalował ten fresk między 1721 a 1723 rokiem i nie przedstawił księcia Eugeniusza jako żołnierza. Ukazuje go jako nowego Apollina, przewodzącego Muzom, bohatera sztuki, a nie pola bitwy. Bóg poezji i muzyki, ukoronowany wśród chmur, o rysach twarzy księcia. Wokół centralnego obrazu biegnie malowana architektura, kolumny i balustrady, które zdają się otwierać strop na niebo. Kto namalował to iluzjonistyczne obramowanie, pozostaje prawdziwą zagadką: jeden z przekazów przypisuje to Gaetano Fantiemu, specjaliście od takiego malarstwa iluzjonistycznego, który otrzymał zlecenie dla Sali Marmurowej w 1719 roku. Inny przypisuje to dzieło Marcantoniowi Chiariniemu z Bolonii. Obaj byli mistrzami tej sztuczki; strop strzeże tajemnicy.

painting: Carlo Innocenzo Carloni photo: Alberto Fernandez Fernandez · CC BY 2.5

Para stoi owinięta w złoto na skraju kwitnącej łąki. Mężczyzna pochyla się, by pocałować kobietę w policzek, ona odwraca twarz na zewnątrz, a oboje niemal całkowicie rozpuszczają się w ornamentyce. To „Pocałunek” Klimta, obraz, dla którego przyjeżdża się do Belwederu, główna atrakcja ważnej kolekcji Klimta. Zbiory muzeum sięgają od średniowiecza po czasy współczesne, a wśród nazwisk znajdują się Klimt, Schiele, Kokoschka, Monet, Van Gogh i Rodin. Złoty styl Klimta wyrósł z secesji wiedeńskiej, nurtu, który na przełomie wieków zerwał z oficjalną sztuką miasta. Płatki złota, płaski wzór, lśniąca powierzchnia: styl osiągnął tutaj swoje apogeum, gdzie dwie postacie stają się jednym jarzącym się kształtem. Łąka pod nimi usiana jest kwiatami, a szata mężczyzny pokryta jest małymi prostokątami, niczym mozaika wykonana w złocie.

Gustav Klimt · Public domain

W pobliżu wisi drugi obraz Klimta, a jego rama opowiada własną historię muzeum. Judyta patrzy przed siebie na wpół przymkniętymi oczami, z odsłoniętymi ramionami, nosząc szeroki naszyjnik ze złota i błękitu, z głową Holofernesa na wpół ukrytą w cieniu u jej boku. Inskrypcja na złoconej ramie brzmi „Judith und Holofernes”, więc żaden widz nie pomyli biblijnej bohaterki. W 1903 roku w Dolnym Belwederze otwarto Moderne Galerie, pierwszą państwową kolekcję w Austrii poświęconą sztuce nowoczesnej, powstałą częściowo dzięki staraniom secesji wiedeńskiej. Wczesne nabytki obejmowały dzieła Van Gogha, Moneta i Segantiniego, a w 1912 roku muzeum stało się Austriacką Galerią Państwową. Najtrudniejszy rozdział nadszedł w 2006 roku. Po długiej walce prawnej Austria zwróciła spadkobiercom Ferdynanda i Adeli Bloch-Bauerów pięć obrazów Klimta, w tym złoty „Portret Adeli Bloch-Bauer Pierwszej”, ponieważ zostały one bezprawnie zagarnięte w epoce nazistowskiej. Zgodnie z austriacką ustawą o restytucji z 1998 roku muzeum wciąż bada historię swoich starszych dzieł i zwraca to, co znajdzie.

Gustav Klimt · Public domain