Mitla Audioprzewodnik

Witamy w Mitla, w wysokich dolinach Oaxaca. Było to święte miejsce pochówku i religijna stolica Zapoteków, ludu, który wzniósł tu swoje najwspanialsze świątynie na dnie chłodnej górskiej doliny. Miejsce to nosi trzy nazwy, każdą od innego ludu. W języku nahuatl było to Mictlán, czyli miejsce zmarłych. Zapotekowie nazywali je Lyobaa, czyli miejsce spoczynku. Mixtekowie znali je jako Ñuu Ntìì, co również oznacza miejsce zmarłych. Prace nad centrum ceremonialnym rozpoczęto około 850 roku, a miasto osiągnęło swój szczyt około 1200 roku, kiedy Mixtekowie urośli w siłę w dolinie. W przeciwieństwie do Monte Albán, starszej stolicy na grzbiecie wzgórza, nic tutaj nie pnie się na wzgórze. Budynki są niskie i poziome, usytuowane na dnie doliny na wysokości niemal tysiąca pięciuset metrów nad poziomem morza, stworzone dla wygody kapłanów i mieszkańców, którzy w nich żyli, a nie dla widowiskowości. Biegnąca dalej ścieżka prowadzi obok agaw w stronę kolonialnego kościoła z czerwonymi kopułami, zbudowanego tuż nad starymi ruinami.

Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · CC BY-SA 2.0

Kościół z czerwonymi kopułami nad tymi ruinami to kościół San Pablo, który stoi na terenie, o którego zdobycie Hiszpanie szczególnie zabiegali. W 1553 roku arcybiskup Oaxaca, Albuquerque, nakazał zniszczenie tego miejsca. Mitla przez wieki dzierżyła wielką władzę religijną i polityczną, a on chciał tę władzę złamać. Siły pod dowództwem hiszpańskim zaatakowały budynki, rozbierając je i plądrując, przez co oszczędzono niewiele budowli. Zapotekowie wierzyli, że pan i pani podziemi mieszkali w tej północnej grupie budynków. Duchowieństwo zbudowało tu swój kościół w XVI wieku, na szczycie dużej przedhiszpańskiej platformy, aby wyrazić to dosadnie. Platforma ta służy obecnie jako atrium kościoła, czyli otwarty dziedziniec przed wejściem, na którym gromadzą się wierni. Hiszpański kler mieszkał nawet przez pewien czas w pomieszczeniach świętego okręgu, zajmując miejsce władców podziemi, których wyparli. Stare mury z ornamentami poniżej i czerwone kopuły powyżej to dwie wiary nałożone na jedną platformę.

Photo: Thelmadatter · CC BY-SA 3.0

Boczna ściana kościoła opowiada o zniszczeniu poprzez własne mury. Wmurowano w nią duże, rzeźbione kamienie pochodzące z przedhiszpańskich budowli, w tym płytę z geometrycznymi ornamentami, która kiedyś należała do ściany świątyni. Rozebrane bloki i pozostałości Mitla posłużyły jako materiał budowlany do hiszpańskich kościołów w całym regionie, a sam kościół San Pablo wzniesiono bezpośrednio na części ruin. To zapożyczenie miało daleki zasięg. Północna strona katedry w Oaxaca zawiera elementy wystroju zaczerpnięte z Mitla, co było celowym przekazem, że stara kultura została wyparta przez nowy porządek religijny. Tutaj przekaz jest jeszcze bardziej bezpośredni, ponieważ same kamienie zostały przeniesione przez plac i ułożone w chrześcijański mur.

Thayne Tuason · CC BY 4.0

Obok tego całego kamienia łatwo pominąć fakt, że Mitla była kiedyś pomalowanym miejscem. Ocalałe fragmenty są w większości czerwone, jak te ślady na nadprożu, i charakteryzują się ostrością oraz precyzją kreski znaną z kodeksów Mixteków, czyli składanych, malowanych ksiąg tego ludu. Sceny mitologiczne i postacie rozciągały się niegdyś wzdłuż budynków, w których mieszkali i służyli kapłani. Malowidła nie ograniczały się do jednej sali. Ślady czerwieni pozostały na ościeżach pilastrów Patio A w Grupie Kościelnej oraz na filarach Patio I w Grupie Arroyo, na centralnych krawężnikach wodnych dziedzińców oraz u podstaw niektórych ścian. Zachowało się na tyle dużo, że badacze przypuszczają, iż większość budynków mogła być w swoim czasie pomalowana. Od 1990 roku projekt Narodowego Autonomicznego Uniwersytetu Meksyku prowadzi prace nad rejestrowaniem i badaniem tych przedhiszpańskich murali, w tym tych z Mitla.

Photo: Leon petrosyan · CC BY-SA 4.0

Na południe od Grupy Kościelnej leży Grupa Kolumn, a jej głównym budynkiem jest Pałac, zwany także Wielką Salą Kolumnową. Sala ma około trzydziestu siedmiu metrów długości i zaledwie sześć i pół metra głębokości. W pomieszczeniu wejściowym stoi sześć kolumn z kamienia wulkanicznego, z których każda została wykuta z jednego kawałka skały. Niegdyś dźwigały one ciężki drewniany dach, którego już nie ma, więc trzony kolumn wznoszą się teraz ku otwartemu niebu na tle bielonych ścian. Grupa ta posiada dwa wejścia na zewnątrz, oba skierowane na południe, a poruszanie się przez nie wiązało się z przejściem przez mały korytarz na dziedziniec znajdujący się dalej. Jest jeszcze jeden otwór, o którym warto wiedzieć. W ścianie północnej znajduje się mała szczelina skierowana w stronę patio, co do której uważa się, że służyła do przejścia w zaświaty. To mały otwór w ścianie, przeznaczony na podróż, w którą żaden żywy człowiek nie miał wyruszyć.

Comisión Mexicana de Filmaciones from México D. F., México · CC BY-SA 2.0

Mury wokół tego dziedzińca noszą dekorację, która przyniosła Mitli sławę. Hiszpanie nazwali te geometryczne wzory grecas, a składają się one z tysięcy małych, precyzyjnie przyciętych i wypolerowanych płytek kamiennych. Ani jedna kropla zaprawy ich nie trzyma. Każdy element jest dopasowany do sąsiednich, a cała kompozycja utrzymuje się na miejscu wyłącznie dzięki ciężarowi otaczających ją kamieni. Za płytkami znajduje się tło z czerwonego stiuku, przez co wzory kiedyś odznaczały się na tle koloru, a nie gołego kamienia. Ornamentyka pokrywa mury, fryzy i grobowce, a miejscami całe ściany giną w geometrycznych pasach ponad surowszym murem poniżej. Nic podobnego nie istnieje nigdzie indziej w Mezoameryce. Żadne inne stanowisko w Meksyku nie posiada takich dekoracji, dlatego te ciche dziedzińce przyciągają podróżnych z całego świata.

Uploaded into English Wikipedia by en:User:Bobak Ha'Eri · CC BY 2.0

Z bliska grecas nagradzają uważne spojrzenie. Pas za pasem ornamentów schodkowych i zazębiających się figur biegnie wzdłuż ścian, a każdy wzór jest wycięty z taką samą starannością jak poprzedni. Jeden detal łatwo pominąć. Ani jeden motyw ornamentowy nie powtarza się dokładnie w całym kompleksie. Każdy panel w Mitli stanowi osobną kompozycję. Gęstość i misterność uderzały obserwatorów jako rodzaj barokowego wzornictwa, na wieki przed barokiem, gdzie skomplikowane motywy nawarstwiają się jedne na drugie, aż pochłaniają całą ścianę. Kunszt ten ukazuje się w najwspanialszej formie na nadprożach, czyli belkach nad drzwiami. W niektórych z tych nadproży kamienne płytki są wbudowane bezpośrednio w samą litą kamienną belkę.

Photo: LBM1948 · CC BY-SA 4.0

Pod niektórymi z tych budynków schody prowadzą w głąb ziemi, i to jest powód istnienia Mitli. Grobowce poniżej to kamienne komnaty ukształtowane w formie krzyża, do których dociera się schodami schodzącymi z patiów, a ich wewnętrzne ściany są ozdobione taką samą mozaikową ornamentyką jak fasady powyżej. Dwa monumentalne grobowce krzyżowe na patiu F są uważane za definiujące dzieła późnego okresu, a ich komnaty i przedsionki zdobią rzeźbione fryzy ornamentowe przypominające fronty wielkich budowli. Kunsztowne grobowce budynków północnego i wschodniego mieściły arcykapłanów i władców zapoteckich. Pochówki odbywały się tu sukcesywnie, a nowo zmarłych składano wraz z ich darami wotywnymi, podczas gdy szczątki wcześniejszych pochówków przesuwano na bok. Wierzono, że arystokracja pochowana w Mitli staje się ludźmi chmur, którzy wstawiali się za żyjącą populacją. Jeden z grobowców ma wejście podzielone grubą kolumną, powszechnie znaną jako Kolumna Życia. Legenda głosi, że jeśli ktoś owinie wokół niej ramiona, przestrzeń pozostawiona między dłońmi wskaże, ile życia mu zostało.

Photo: Ihiroalfonso · CC BY-SA 3.0

Mitla jest większa niż jej dwie najsłynniejsze grupy. Stanowisko obejmuje pięć grup: Południową, Adobe, Arroyo, Kolumn lub Pałacu oraz Kościoła lub Północną, a budynki każdej grupy są zorientowane zgodnie z kierunkami świata. Ten dziedziniec należy do Grupy Arroyo, jednego z cichszych zakątków stanowiska, prostszego i mniej zrestaurowanego niż sale z ornamentami na północy. Ślady czerwonej farby malowideł ściennych, odnotowane tu niegdyś, zaznaczały węgary jej filarów. Na przełomie XIX i XX wieku archeolog Leopoldo Batres pracował w Mitli i dokonał odkrycia, które zmieniło sposób postrzegania stanowiska. Pod geometryczną dekoracją w stylu misteckim odnalazł starsze, czysto zapoteckie fundamenty. Style te układają się warstwami, ponieważ tak układają się kultury: najpierw budowniczowie zapoteccy, a potem wpływ mistecki, który rósł w miarę, jak miasto zbliżało się do swojego rozkwitu. To, co wygląda na jeden styl muru, to w rzeczywistości dwie cywilizacje, z których jedna została wzniesiona na drugiej.

Photo: Thelmadatter · CC BY-SA 3.0

Ostatnie spojrzenie na niskie dachy pałaców i rozciągające się za nimi góry sprowadza całą ideę Mitli do jednego obrazu. Miejsce to zostało wzniesione jako brama między światem żywych a światem umarłych. Wśród ludów mezoamerykańskich uważano śmierć za najważniejszy etap życia po narodzinach, a miasto świątyń i grobowców takie jak to stało na skrzyżowaniu tych dwóch światów. Panorama mieści w sobie wszystkie warstwy tej historii jednocześnie: zapoteckie mury, projekt o wpływach misteckich oraz kościół kolonialny wznoszący się nad platformą świątynną, czyli dwie tradycje na jednej świętej ziemi. Dzisiaj Mitla jest jednym z wielu dobrze zachowanych stanowisk w dolinie Oaxaca i drugim najczęściej odwiedzanym w stanie, zaraz po Monte Albán. Około pięciuset osób przechodzi tędy w przeciętnym dniu, a turystyka wspiera większość gospodarki miasteczka San Pablo Villa de Mitla. Archeolodzy tacy jak Nelly Robles zabiegali o uznanie stanowiska za obiekt dziedzictwa światowego UNESCO, a miejsce to widnieje już na meksykańskiej liście dziedzictwa narodowego. Miasto zbudowane jako drzwi między dwoma światami jest obecnie miejscem, do którego ludzie podróżują przez granice, aby je zobaczyć.

Photo: LBM1948 · CC BY-SA 4.0