Cempoala Audioprzewodnik

Witamy w Cempoali, niegdyś stolicy ludu Totonaków. Nazwa pochodzi z języka nahuatl od słowa Cempoalatl, co oznacza Dwadzieścia Wód. Niektórzy widzą w tym nawiązanie do akweduktów, które zasilały miejskie ogrody i pola, inni zaś interpretują to po prostu jako obfitość wody. Tak czy inaczej, to woda ukształtowała to miejsce. W okresie rozkwitu mieszkało tu od dwudziestu pięciu do trzydziestu tysięcy ludzi. Królestwo Totonaków, Totonacapan, obejmowało około pięćdziesięciu miast. Na początku XVI wieku cały region zamieszkiwało mniej więcej ćwierć miliona ludzi. Mexica, którzy zdominowali wybrzeże, nazywali to miasto Miejscem Rachunków. Trybut z wybrzeża Zatoki Meksykańskiej był tu gromadzony, liczony i wysyłany do ich stolicy. Miasto nie było jedną rozległą, otwartą przestrzenią, lecz kompleksem otoczonych murami obszarów obejmujących świątynie i pałace. Uważa się, że ten szeroki, zielony plac stanowił jego ceremonialne i polityczne serce. Pierwsi Hiszpanie, którzy je zobaczyli, nazwali je Villaviciosa, czyli żyznym miastem, ze względu na jego święta i sady, a później Nową Sewillą, na cześć hiszpańskiego miasta, które im przypominało.

Photo: Fgera · CC BY-SA 3.0

Każda ściana w Cempoali zbudowana jest z zaokrąglonych kamieni rzecznych. Pochodziły one z pobliskiej rzeki Actopan, zostały wygładzone przez wodę i zwiezione na miejsce w niezliczonych tysiącach. Murarze osadzali je w zaprawie, a następnie pokrywali wykończoną powierzchnię tynkiem wapiennym. Wapno to wypalano z muszli morskich i ślimaków zbieranych wzdłuż wybrzeża. Ten rezultat zapewnił miastu sławę z daleka. Widziane z odległości otynkowane budynki lśniły jak srebro. Kiedy obcy po raz pierwszy zbliżali się do Cempoali, to właśnie ten blask ją obwieszczał. Same kamienie mówią jasno o kunszcie rzemiosła. Każdy otoczak został zaokrąglony przez rzekę na długo przed tym, jak dotknął go jakikolwiek murarz, a następnie ułożony warstwa po warstwie w tarasach schodkowych tych świątyń.

Federico Pizano · CC BY 3.0

Templo del Sol, Świątynia Słońca, to wielka piramida Cempoali i prawdopodobnie najbardziej spektakularna budowla na tym stanowisku. Wieńczące ją blanki, czyli schodkowe bloki wzdłuż górnej krawędzi, nadają jej sylwetkę przypominającą twierdzę. Stoi na tej samej potężnej platformie co Templo Mayor, Wielka Świątynia, a między nimi rozciąga się szeroki plac. Dwie kolejne świątynie dzieliły tę platformę. Jedna należała do Quetzalcoatla, upierzonego węża, i została zbudowana jako kwadratowa platforma. Druga należała do Ehecatla, boga wiatru, i była okrągła. Sama wielka świątynia bardzo przypomina Świątynię Słońca w Tenochtitlan, azteckiej stolicy położonej w głębi lądu. Wznoszenie budowli wysoko było dawnym zwyczajem na tej niskiej równinie przybrzeżnej. Na długo przed tym, jak wzrosły te piramidy, tutejsze miasto z okresu preklasycznego budowano na kopcach, aby chronić je przed powodziami.

Photo: Johanna Paulina Palacios · CC BY-SA 3.0

Okrągłe filary o wysokości około półtora metra nadają tej budowli jej nazwę. Stoją w rzędzie wzdłuż Templo de las Chimeneas, przypominając wielkie kominy lub bębny. Ten osobliwy profil czyni z niej jedną z najciekawszych sylwetek na stanowisku. Grupa placu wokół niej mieści inne punkty orientacyjne. Wielka Świątynia, Templo Mayor, stoi pośród tych samych budynków. A okrągły mur z niskich kamiennych bloków w tej grupie znana jest jako Krąg Gladiatorów.

Arian Zwegers from Brussels, Belgium · CC BY 2.0

Tuż poniżej północno-wschodniego narożnika Wielkiej Piramidy na centralnym placu stoją trzy kamienne pierścienie. Każdy z nich zbudowany jest z zaokrąglonych otoczaków plażowych, połączonych w małe schodkowe filary wokół krawędzi. Największy pierścień ma czterdzieści takich filarów. Środkowy ma dwadzieścia osiem, a najmniejszy trzynaście. Te liczby stanowią klucz. Archeolodzy wierzą, że pierścienie te były używane do kalibrowania różnych cykli astronomicznych, prawdopodobnie w celu śledzenia cykli zaćmień, obsługiwane przez totonackich kapłanów. Ze szczytu głównej piramidy można było obserwować wszystkie trzy pierścienie naraz. Niektórzy badacze, w tym Vincent Malmström z Dartmouth College, badali wzorzec astronomiczny, jaki te trzy liczby tworzą razem.

Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · CC BY-SA 2.0

Z bliska pojedynczy pierścień pokazuje, jak mógł funkcjonować. Każdy schodkowy filar stanowi stację, będącą elementem okręgu otaczającego krawędź. Zakłada się, że kapłan przesuwał znacznik lub niewielki posążek z jednego filaru na kolejny wraz z każdym upływającym dniem. Gdy znacznik pokonywał pełny krąg, zamykał się cykl – czy to miesiąc, czy etap obliczeń zaćmienia. Byłby to kalendarz prowadzony w pełni ręcznie, dzień po dniu, kapłan po kapłanie. Kamienie to otoczaki plażowe, wyoblone przez wody Zatoki, z których każdy jest na tyle mały, że mieści się w dłoni robotnika. Nikt nie może z pewnością stwierdzić, czy dokładnie tak służyły te pierścienie. Jest to jednak interpretacja, którą archeolodzy uważają za najbardziej przekonującą.

Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · CC BY-SA 2.0

W 1519 roku Hernán Cortés i jego ludzie obozowali na wybrzeżu w San Juan de Ulúa, cierpiąc na malarię, gdy usłyszeli o pobliskim mieście zwanym Zempoala. Cortés przemaszerował tutaj z około pięciuset konkwistadorami i wysłał wiadomość o swoim przybyciu. Dwudziestu dostojników wyszło mu naprzeciw na skraju miasta. W mieście przyjął ich tlatoani Xicomecoatl, wódz, którego Hiszpanie nazywali Grubym Wodzem. Nakarmił ich, zapewnił kwatery i wręczył prezenty, w tym złotą biżuterię. Gorzko skarżył się również na dominację Azteków i Moctezumę, ponieważ Cempoala cierpiała pod rządami Azteków przez lata. Cortés obiecał się tym zająć. Następnego dnia udał się do Quiahuiztlan, innego miasta Totonaków na północy, gdzie Hiszpanie i Totonakowie zawarli sojusz przeciwko Aztekom. W sierpniu 1519 roku Cortés wyruszył w drogę do Tenochtitłanu z czterdziestoma totonackimi kapitanami. Według ostrożnych szacunków marszowi towarzyszyło około ośmiu tysięcy żołnierzy. Czterystu tragarzy dźwigało towary, podążając tymi samymi szlakami, którymi transportowano kukurydzę w głąb lądu. Ten długi mur należy do jednego z otoczonych murami kompleksów miasta, czyli części stanowiska znanej jako System IV. To właśnie tutaj, w obrębie tych murów, Cortés stawił później czoła siłom Pánfila de Narváeza.

Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · CC BY-SA 2.0

Obraz ten powstał długo po tym wydarzeniu w meksykańskim warsztacie kolonialnym rodziny Gonzalez, działającym w przybliżeniu między 1670 a 1740 rokiem. Przedstawia on bitwę pod Cempoalą, stoczoną w tym miejscu dwudziestego siódmego maja 1520 roku. Malarz wyobraził sobie tę scenę w stylu europejskim, z klasycznymi łukami i masami kawalerii, nie należy jej więc traktować jako zapisu tego, jak miasto wyglądało w rzeczywistości. Sama bitwa była sporem pomiędzy Hiszpanami. Pánfilo de Narváez został wysłany przez gubernatora Kuby, aby aresztować Cortésa. Cortés wykonał pierwszy ruch. W zaskakującym ataku wziął Narváeza do niewoli na szczycie jednej ze świątyń miasta, wspierany przez niewielką liczbę rodzimych żołnierzy. Ludzie Narváeza przeszli wówczas na stronę Cortésa, powiększając jego armię przed marszem na Tenochtitłan. Zwycięstwo to utrwaliło przywództwo Cortésa w kolonizacji terytorium meksykańskiego.

José Luiz · CC BY-SA 4.0

Las Caritas, czyli małe twarze, to przydomek, który przylgnął do tej świątyni. Jest to dwukondygnacyjna konstrukcja, złożona z dwóch nałożonych na siebie kondygnacji fundamentowych, stojąca około dwustu metrów na wschód od Wielkiej Świątyni. Niektórzy nazywają ją także Świątynią Miłosierdzia. Słynna stała się dzięki swojej dekoracji. Dolny pas dekoracyjny zawiera malowidła przedstawiające słońce, księżyc oraz Wenus jako gwiazdę poranną. Górna sekcja ozdobiona jest wielką liczbą małych glinianych twarzy, małych czaszek, wmurowanych w ściany. Sztukateryjne twarze i malowane glify pokrywały również dolne partie. Archeolodzy wierzą, że kompleks ten był poświęcony bóstwu śmierci, co pasuje do czaszek.

Photo: Dge · CC BY-SA 4.0

Koniec nadszedł powoli, a potem nagle. Po podboju mieszkańcy Cempoali zostali przesiedleni i schrystianizowani, a ich dawne kulty zakazane. Skierowano ich do pracy na nowych hiszpańskich polach trzciny cukrowej. Następnie, między 1575 a 1577 rokiem, przez kraj przetoczyła się epidemia ospy prawdziwej znana jako matlazahuatl. W całej Mesoameryce zmarły w jej wyniku szacunkowo dwa miliony ludzi. Cempoala pozostała opuszczona. Nieliczni ocaleni przeprowadzili się do Xalapy, a miasto zniknęło z kart historii. Pozostawało zapomniane, dopóki archeolog Francisco del Paso y Troncoso nie odkrył go na nowo. To, co pozostało, to te kamienie: otoczaki rzeczne wbudowane w świątynie, pierścienie, które mogły służyć do liczenia nieba, oraz małe gliniane twarze świątyni śmierci. Miasto dwudziestu wód, opuszczone raz i odnalezione ponownie.

Juan Javier Mora-Rivera · CC BY-SA 4.0