Cempoala Audiogids

Welkom in Cempoala, ooit de hoofdstad van het Totonac-volk. De naam komt uit het Nahuatl Cempoalatl, wat twintig wateren betekent. Sommigen zien dit als een verwijzing naar de aquaducten die de tuinen en velden van de stad van water voorzagen; anderen vatten het simpelweg op als overvloedig water. Hoe dan ook, water heeft deze plek gevormd. Op het hoogtepunt woonden hier ergens tussen de vijfentwintig en dertigduizend mensen. Het Totonac-koninkrijk, Totonacapan, omvatte zo'n vijftig steden. In het begin van de zestiende eeuw telde de hele regio ruwweg een kwart miljoen mensen. De Mexica, die de kust gingen domineren, noemden deze stad de Plaats van de Rekeningen. Schatting uit het kustgebied van de Golf werd hier verzameld, geteld en doorgestuurd naar hun hoofdstad. De stad was geen open uitgestrektheid maar een verzameling ommuurde gebieden waar tempels en paleizen binnen lagen. Dit brede groene plein was vermoedelijk het ceremoniële en politieke hart. De eerste Spanjaarden die het zagen, noemden het Villaviciosa, de vruchtbare stad, vanwege de feesten en boomgaarden, en later Nieuw-Sevilla, naar een stad in Spanje waar het volgens hen op leek.

Photo: Fgera · CC BY-SA 3.0

Elke muur in Cempoala is gebouwd van afgeronde rivierstenen. Ze kwamen uit de nabijgelegen rivier de Actopan, door het water gladgesleten en in ontelbare duizenden naar de locatie gesleept. Steenmetselaars metselden ze in mortel en bedekten het afgewerkte oppervlak vervolgens met kalkpleister. Die kalk werd gebrand van schelpen en slakken die langs de kust werden verzameld. Het resultaat bezorgde de stad haar roem van verre. Van een afstand gezien blonken de gepleisterde gebouwen als zilver. Toen vreemdelingen Cempoala voor het eerst naderden, was het die glans die de stad aankondigde. De stenen zelf vertellen het vakmanschap duidelijk. Elke kei werd door de rivier afgerond lang voordat een metselaar hem aanraakte, en vervolgens laag voor laag gelegd in de getrapte terrassen van deze tempels.

Federico Pizano · CC BY 3.0

De Templo del Sol, de Zonnetempel, is de grote piramide van Cempoala en vermoedelijk het meest spectaculaire bouwwerk op de vindplaats. De bekronende kantelen, de getrapte blokken langs de bovenrand, geven het iets van het silhouet van een fort. Het staat op hetzelfde massieve platform als de Templo Mayor, de Grote Tempel, met een breed plein ertussen. Nog twee andere tempels deelden dat platform. Eén behoorde toe aan Quetzalcoatl, de gevederde slang, gebouwd als een vierkant platform. De andere behoorde toe aan Ehecatl, de windgod, en was rond. De grote tempel zelf lijkt sterk op de Zonnetempel van Tenochtitlan, de Azteekse hoofdstad ver landinwaarts. Hoog bouwen was een oude gewoonte op deze lage kustvlakte. Lang voordat deze piramides rezen, was de preklassieke stad hier op heuvels gebouwd om haar tegen overstromingen te beschermen.

Photo: Johanna Paulina Palacios · CC BY-SA 3.0

Ronde pilaren, ongeveer anderhalve meter hoog, geven dit gebouw zijn naam. Ze staan in een rij langs de Templo de las Chimeneas, als grote schoorstenen of trommels. Dat eigenaardige profiel maakt het tot een van de meest merkwaardige silhouetten op de vindplaats. De pleingroep eromheen herbergt andere herkenningspunten. De Grote Tempel, de Templo Mayor, staat tussen deze zelfde gebouwen. En de ronde omheining van lage stenen muren in deze groep staat bekend als de Cirkel van Gladiatoren.

Arian Zwegers from Brussels, Belgium · CC BY 2.0

Net onder de noordoostelijke hoek van de Grote Piramide staan drie stenen ringen op het centrale plein. Elk is gebouwd van afgeronde strandkeien, samengevoegd tot kleine getrapte pilaren rond de rand. De grootste ring draagt veertig van deze pilaren. De middelste heeft er achtentwintig, en de kleinste dertien. Die aantallen vormen de aanwijzing. Archeologen geloven dat de ringen werden gebruikt om verschillende astronomische cycli te kalibreren, mogelijk om zonsverduisteringscycli bij te houden, gebruikt door Totonac-priesters. Vanaf de top van de hoofdpiramide konden alle drie de ringen tegelijk worden bekeken. Sommige onderzoekers, onder wie Vincent Malmström van Dartmouth College, hebben het astronomische patroon bestudeerd dat de drie tellingen samen vormen.

Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · CC BY-SA 2.0

Van dichtbij laat een enkele ring zien hoe dit mogelijk heeft gewerkt. Elke getrapte zuil is een station, een van een cirkel daarvan langs de rand. Het idee is dat een priester een markering, of een klein idool, van de ene zuil naar de volgende verplaatste naarmate elke dag verstreek. Wanneer de marker de volledige cirkel voltooide, was er een cyclus voltooid, hetzij een maand of een fase in een eclipsberekening. Het zou een kalender zijn geweest die volledig met de hand werd bediend, dag na dag, priester na priester. De stenen zijn kiezels van het strand, door de Golf rondgesleten, elk klein genoeg om in de greep van een arbeider te passen. Of dit precies is hoe de ringen dienst deden, kan niemand met zekerheid zeggen. Het is de interpretatie die archeologen het meest overtuigend vinden.

Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · CC BY-SA 2.0

In 1519 lagen Hernán Cortés en zijn mannen gekampeerd bij San Juan de Ulúa aan de kust, ziek van malaria, toen ze hoorden van een nabijgelegen stad genaamd Cempoala. Cortés marcheerde hierheen met ongeveer vijfhonderd conquistadores en stuurde bericht van zijn aankomst. Twintig hoogwaardigheidsbekleders kwamen hem tegemoet aan de rand van de stad. In de stad ontving de tlatoani Xicomecoatl hen, het hoofd dat de Spanjaarden de Dikke Hoofdman noemden. Hij gaf hen te eten, gaf hen onderdak en overhandigde geschenken waaronder gouden sieraden. Hij klaagde ook bitter over de Azteekse overheersing en over Moctezuma, want Cempoala had al jaren onder het Azteekse juk geleden. Cortés beloofde ernaar te kijken. De volgende dag ging hij verder naar Quiahuiztlan, een andere Totonakse stad in het noorden, en daar smeedden de Spanjaarden en Totonaken hun bondgenootschap tegen de Azteken. In augustus 1519 vertrok Cortés naar Tenochtitlan met veertig Totonakse kapiteins. Volgens een behoudende schatting marcheerden zo'n achtduizend soldaten met hem mee. Vierhonderd dragers droegen de lasten, waarbij ze dezelfde routes volgden die werden gebruikt om maïs landinwaarts te vervoeren. Deze lange muur behoort tot een van de ommuurde terreinen van de stad, het deel van de site dat bekendstaat als Systeem IV. Het was hier, binnen deze muren, dat Cortés later de strijdkrachten van Pánfilo de Narváez zou ontmoeten.

Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · CC BY-SA 2.0

Dit schilderij werd lang na de gebeurtenis gemaakt, in het koloniale Mexicaanse atelier van de familie Gonzalez, dat grofweg tussen 1670 en 1740 werkte. Het verbeeldt de Slag bij Cempoala, die hier werd uitgevochten op zevenentwintig mei 1520. De schilder stelde zich de scène voor in een Europese stijl, met klassieke bogen en opeengepakte cavalerie, dus het moet niet worden beschouwd als een weergave van hoe de stad er daadwerkelijk uitzag. De slag zelf was een ruzie onder Spanjaarden. Pánfilo de Narváez was door de gouverneur van Cuba gestuurd om Cortés te arresteren. Cortés handelde als eerste. In een verrassingsaanval nam hij Narváez gevangen boven op een van de tempels van de stad, gesteund door een klein aantal inheemse soldaten. De mannen van Narváez gingen vervolgens over naar Cortés, waarmee ze zijn leger versterkten voor de opmars naar Tenochtitlan. De overwinning verstevigde het leiderschap van Cortés bij de kolonisatie van Mexicaans grondgebied.

José Luiz · CC BY-SA 4.0

Las Caritas, de kleine gezichten, is de bijnaam die aan deze tempel is blijven kleven. Het is een bouwwerk met twee lagen, twee op elkaar geplaatste bouwlagen, dat ongeveer tweehonderd meter ten oosten van de Grote Piramide staat. Sommigen noemen het ook wel de Tempel van de Liefdadigheid. De versiering ervan maakte het beroemd. De onderste decoratieve band draagt muurschilderingen van de zon, de maan en Venus als ochtendster. Het bovenste deel is versierd met een groot aantal kleine gezichtjes, kleine schedels, die in de muren zijn gevat. Stucwerkgezichten en geschilderde gliefen bedekten ook de lagere delen. Archeologen geloven dat het complex was gewijd aan de god van de dood, wat goed past bij de schedels.

Photo: Dge · CC BY-SA 4.0

Het einde kwam langzaam, en toen in één keer. Na de verovering werden de bewoners van Cempoala verplaatst en gekerstend, en hun oude culten werden verboden. Ze werden te werk gesteld op de nieuwe Spaanse suikerrietvelden. Toen raasde tussen 1575 en 1577 een pokkenepidemie, bekend als matlazahuatl, door het land. In heel Meso-Amerika overleden naar schatting twee miljoen mensen aan de ziekte. Cempoala bleef leeg achter. De enkele overlevenden trokken weg naar Xalapa, en de stad raakte in de vergetelheid. Ze lag vergeten totdat de archeoloog Francisco del Paso y Troncoso haar herontdekte. Wat overblijft zijn deze stenen: rivierkiezels verwerkt in tempels, ringen die mogelijk de hemel telden, en de kleine kleigezichten van een tempel van de dood. Een stad van twintig wateren, eens verlaten en weer teruggevonden.

Juan Javier Mora-Rivera · CC BY-SA 4.0