San Juan de Ulúa Audiogids

Welkom in San Juan de Ulúa, het eilandfort dat de haven van Veracruz bewaakt. Het rijst recht uit de Golf van Mexico omhoog, een ommuurd complex dat aan alle kanten door water is omgeven. De Spaanse autoriteiten begonnen hier in 1535 met de bouw, om hun trans-Atlantische galjoenen te beschermen tegen slecht weer en piratenaanvallen. Het eiland droeg zijn naam al sinds 1518, toen de expeditie van Juan de Grijalva deze kust in kaart bracht. Zij voegden San Juan toe aan Ulúa, de naam die de plek al droeg. Door de eeuwen heen groeide het fort uit tot de meest formidabele vesting van zijn tijd in dit deel van het halfrond. Het verhaal ervan loopt van schatvloten tot veldslagen, daarna tot gevangeniscellen en uiteindelijk tot een museum. Elke stop onderweg behandelt een hoofdstuk uit dat lange bestaan.

Photo: August Dominus · CC BY-SA 4.0

De muren hier hebben een ruw, pokdalig oppervlak, heel anders dan de gladde steen van de meeste oude forten. Die textuur komt door het materiaal zelf. Vanaf ongeveer 1535 hakten de bouwers koraalsteen uit het rif rond het eiland, een lokale steen die bekendstaat als piedra muca. Een zanderig eiland als dit bood geen geschikte steengroeven, dus het rif leverde wat het land niet kon bieden. De muren aan de zeezijde tonen het versteende koraal het duidelijkst, verhard tot een bleek, poreus metselwerk. Bouwers uit die tijd geloofden dat deze steen goed bestand zou zijn tegen de zoute zeelucht, en sommigen zeggen dat het ook de schok van kanonvuur absorbeerde. Hoe het ook werkte, het fort groeide uit tot de meest formidabele vesting van zijn tijd in dit deel van het halfrond.

Photo: August Dominus · CC BY-SA 4.0

Deze grote binnenplaats is het Centraal exercitieterrein, het oefenterrein in het hart van het fort. De gebouwen eromheen getuigen van een ongewoon lange bouwgeschiedenis. De bouw duurde van 1535 tot wel 1769, meer dan twee eeuwen van voortdurende militaire techniek. In de jaren tachtig van de zestiende eeuw herontwierp de Italiaanse ingenieur Battista Antonelli het fort tijdens een tussenstop op zijn weg naar de Golf van Fonseca. Aan het eind van de zeventiende eeuw voegde de ingenieur Jaime Franck muren en halve bastions toe, waardoor het complex eindelijk tot één ring werd gesloten. Franse ingenieurs kwamen in het begin van de achttiende eeuw aan, nu als bondgenoten, en stelden volledige bastions voor in plaats van de halve maatregelen. Alleen de Baluarte de la Soledad werd volgens die plannen gebouwd. Na de Zevenjarige Oorlog stelde Manuel de Santisteban nieuwe regularisaties op en breidde hij de buitenwerken uit.

angel Gabriel Alaffita guzman · CC BY-SA 4.0

Op 23 september 1568 werd deze haven het toneel van een van de beroemde gevechten uit die tijd. Een Spaanse escorte-vloot onder generaal Francisco Luján betrapte een eskader Engelse kapers in de baai. Hun bevelhebber was John Hawkins, en onder zijn kapiteins was zijn jonge neef Francis Drake. De Spanjaarden sloten de kapers in tegen het fort en openden het vuur met hun kanonnen. Verschillende schepen werden tot zinken gebracht, en andere raakten onherstelbaar beschadigd en werden langs de Mexicaanse kust tot zinken gebracht. Veel matrozen aan boord kwamen om het leven. Hawkins beperkte zijn verliezen en ontsnapte op zijn eigen oorlogsschip, waarbij hij de schipbreukelingen achterliet, die zich vestigden onder de lokale bevolking. Drake kwam ook weg, en aan deze ontmoeting wordt het zaaien van zijn intense haat tegen Spanje en het katholicisme toegeschreven. Het gevecht werd later herdacht in gravures, gemaakt lang nadat de rook was opgetrokken.

Frederick Whymper · Public domain

Langs deze zeemuur zijn ijzeren ringen diep in het metselwerk gezet. Dit is de Aanlegmuur, en die ringen zijn het fysieke spoor van de haven die het ooit was. De galjoenen die het zilver van Nieuw-Spanje vervoerden, meerden hier aan, aan de beschutte kant van het rif. Waar ze het meest voor vreesden kwam in de herfst en winter, wanneer hevige stormen uit de Golf, bekend als nortes, over de kust raasden. Een open rede bood geen bescherming tegen die winden. Hier, achter het fort, konden de schatschepen goed vastmeren en het seizoen doorstaan. De muur diende precies het doel waarvoor de Spanjaarden voor het eerst op dit eiland begonnen te bouwen. De ringen die u kunt zien, zijn het laatste werkende detail van dat hele systeem.

Photo: August Dominus · CC BY-SA 4.0

Deze ronde toren bekroont de Baluarte de San Pedro, het bastion dat de toegang tot de haven bewaakt. Tussen 1793 en 1796 kreeg het de Faro de San José, een in Londen gekochte vuurtoren. Deze brandde op olie, met lampen geplaatst op een driehoekige glazen basis. Een uurwerkmechanisme zorgde ervoor dat het licht in tussenpozen knipperde in plaats van constant te schijnen. Het was de eerste moderne vuurtoren in Nieuw-Spanje en in heel Spaans-Amerika. De toren maakte ook deel uit van een aankomstritueel. Het fort bewaarde het icoon van de Virgen de La Escalera, de Maagd van de Trap, in een kapel onder een stenen trap. Wanneer schepen de baai binnenvoeren, werd het icoon naar de top van de toren gehesen om hen te begroeten, en de schepen antwoordden met saluutschoten van hun kanonnen. Het originele icoon is al honderden jaren vermist, verloren gegaan nadat Mexico zijn onafhankelijkheid won.

Photographer: Frank C. Müller · CC BY-SA 2.5

Hier ligt een enkel zwart kanon op de stenen vestingwal, met de loop gericht over het terrein. Kanonnen zoals dit waren het werkende hart van een bastioneel zeefort. De vestingwallen staan hoog boven de waterlijn, wat de artillerie een vrij schootsveld geeft over de baai en haar toegangen. De verdedigingswerken volgen de Italiaanse stijl van trace, de geometrie van schuine bastions die Europese militaire ingenieurs in de zestiende eeuw over heel Amerika verspreidden. Een hier opgesteld kanon bestreek de haven die het hele complex moest beschermen. De ouderdom en de gieterij van deze specifieke loop zijn niet geregistreerd, dus zijn eigen verhaal blijft onbekend. Wat het vertegenwoordigt is makkelijker te zeggen: de reden waarom soldaten, kruit en munitie eeuwenlang op dit eiland werden bewaard.

alvaro_qc · CC BY-SA 2.0

De naam van deze doorgang zegt alles: de Brug der Laatste Zuchten. Gevangenen staken deze donkere, gewelfde weg over op hun weg naar de kerkers van het eiland. Het was een tocht die werd afgelegd met de wetenschap dat velen die hem maakten er nooit meer uitkwamen. Van de negentiende eeuw tot in het begin van de twintigste eeuw diende San Juan de Ulúa als een van de meest gevreesde strafinrichtingen van Mexico. Het fort dat ooit de zilvervloten had bewaakt, hield nu veroordeelden gevangen achter dezelfde dikke muren. Voor politieke tegenstanders van de regering was een straf hier een van de zwaarste die de staat kon opleggen. Wat aan de andere kant van de brug wachtte, is het verhaal van de gewelven zelf.

Rodrigo SanSs · CC BY-SA 3.0

Deze lange gewelven van ruw koraalsteenmetselwerk, met vloeren van kasseien, waren de binnenste ruimtes van de gevangenis. De omstandigheden hier waren wreed op een trage, slopende manier. De gewelven waren vochtig en slecht geventileerd, en bij vloed sijpelde zeewater door de steen. De gevangenen zuchtten onder de hitte en ziekten verspreidden zich gemakkelijk onder de mannen die hier gevangen zaten. Gedurende een groot deel van de negentiende eeuw huisvestten de cellen politieke gevangenen die werden beschouwd als tegenstanders van de machthebbers. Vooral onder president Porfirio Díaz werd het eiland een synoniem voor politieke gevangenschap. Onder de bekende figuren die hier hun tijd uitzaten, waren Fray Servando Teresa de Mier, de opstandige priester en schrijver, en Benito Juárez, jaren voordat hij president werd. Prominente Mexicaanse politici brachten vaak tijd door in deze gewelven wanneer ze uit de gratie waren, om later weer aan de macht te komen.

Photo: GATOMICO90 · CC BY-SA 3.0

De folklore van deze gevangenis is net zo beroemd als haar muren, en het bekendste verhaal is dat van La Mulata de Córdoba. Het verhaal gaat dat zij werd beschuldigd van hekserij en vastgehouden door de Inquisitie. In haar cel tekende ze met houtskool een zeilschip op de muur, op weg naar de horizon. Vervolgens, zo luidt het verhaal, ontsnapte ze aan boord daarvan. De beroemdste echte gevangene was Jesús Arriaga, in heel Mexico bekend als Chucho el Roto, een bandiet in de stijl van Robin Hood uit de jaren van Porfirio Díaz. Hij was vooral gevierd omdat hij meer dan eens uit deze muren wist te ontsnappen. Sommige mensen zeggen ook dat er haaien in de omliggende wateren werden geplaatst om te voorkomen dat iemand weg zou zwemmen, hoewel die bewering nooit stellig is bevestigd. Of het nu waar is of niet, het verhaal past perfect bij het eiland: een gevangenis omringd door de zee.

Photo: Juan Carlos Costal Pérez · CC BY-SA 4.0