El Tajín Audioprzewodnik

Witamy w El Tajín, starożytnym mieście ukrytym pośród zielonych wzgórz Veracruz. Zwiedzanie rozpoczyna się u jego progu, przy posągu voladora uchwyconego w locie, ubranego w szeroki kapelusz i plecioną szarfę totonackich tancerzy. W trakcie ceremonii wykonawcy schodzą na linach z wysokiego słupa, kręcąc się powoli w dół. Ten pomnik upamiętnia ten taniec, a sam taniec nie jest tu tylko wspomnieniem. Tuż za główną bramą stoi prawdziwy słup, na którym voladores nadal występują przed gośćmi. Wiele osób uważa ten występ za obowiązkowy punkt programu, odpowiednie powitanie przed wejściem do strefy archeologicznej. Rytuał jest znacznie starszy niż ten posąg, choć nikt nie potrafi powiedzieć, jak bardzo. Co roku w marcu miasto wypełnia się także festiwalem Cumbre Tajín, który łączy tradycję Totonaków z nowoczesnymi koncertami.

Photo: AlejandroLinaresGarcia · CC BY-SA 4.0

Rzeźbiona ściana przy bramie jest dziełem współczesnym, lecz postacie na niej mają w sobie ducha dawnych czasów. Bóstwa, kapłani i procesje poruszają się po kamieniu w stylu nawiązującym do ikonografii obecnej w całej strefie. Nazwa miasta pochodzi od totonackiego boga deszczu, Tajína. Ta nazwa obwieszcza, czemu służyło to miejsce. Tutejsza religia opierała się na samym niebie, na ruchach planet, gwiazd, Słońca oraz Księżyca. Dwie rzeczy odgrywały w niej kluczową rolę: mezoamerykańska gra w piłkę oraz pulque, sfermentowany napój tego regionu. Mural stoi przy bramie jako pierwsza lekcja wiary miasta, próg deszczu, bóstw i ceremonii.

Photo: AlejandroLinaresGarcia · CC BY-SA 4.0

Muzeum strefy przechowuje makietę całego miasta, na której piramidy i place rozciągają się pośród zielonego krajobrazu. W czasach swojej świetności El Tajín zajmowało powierzchnię około dziesięciu kilometrów kwadratowych, z czego odkopano zaledwie połowę. Reszta nadal spoczywa pod trawą i drzewami. W obrębie odkopanego centrum znajdują się place, pałace oraz budynki administracyjne. W przeciwieństwie do sztywnych, siatkowych układów miast w centralnych wyżynach Meksyku, tutejsi budowniczowie wpasowali każdą strukturę indywidualnie w ukształtowanie terenu. W okresie rozkwitu była to silnie zcentralizowana stolica, a zarazem miasto kosmopolityczne. W samym mieście mieszkało ponad pięćdziesiąt grup etnicznych. Większość populacji żyła jednak na otaczających je wzgórzach, żywiąc się płodami ziemi z dorzeczy Tecolutla, Nautla i Cazones. Kto to wszystko zbudował, wciąż pozostaje przedmiotem sporów. Niektórzy badacze faworyzują Totonaków i Xapaneków, jednak istnieją mocne dowody na to, że w pierwszym stuleciu, gdy miasto zakładano, teren ten zamieszkiwali Huastekowie.

Photo: AlejandroLinaresGarcia · CC BY-SA 4.0

Kamienna twarz z profilu, spokojna i o ostrych rysach, wykuta w okresie klasycznym. Rzeźba tej klasy jest tym, z czego słynie El Tajín, a znaleziska z całego terenu zgromadzono w tutejszym muzeum. Samo miasto prawie zniknęło z pamięci świata. Po upadku spoczywało w dżungli, jednak lokalni Totonakowie nigdy o nim nie zapomnieli i zawsze uważali to miejsce za święte. Żaden Europejczyk nie napisał o nim ani słowa przed końcem osiemnastego wieku. W 1785 roku urzędnik państwowy o nazwisku Diego Ruiz, tropiący nielegalne uprawy tytoniu w tym odizolowanym regionie, natknął się przypadkiem na ruiny. Narysował piramidę i zgłosił swoje odkrycie do Gaceta de México. Uczeni w Nowej Hiszpanii i Europie zwrócili na to uwagę, a niektórzy porównywali piramidę do budowli starożytnego Rzymu. Większe fragmenty, w tym kawałki rzeźbionych kolumn, stoją zrekonstruowane w zadaszonej sali muzeum.

Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · CC BY-SA 2.0

Dwa strumienie otaczają tę grupę budynków z trzech stron, stąd jej nazwa: Grupa Arroyo. Jest to jedna z najstarszych części miasta. Cztery platformy świątynne otaczają plac, są równej wysokości i niemal symetryczne, a na każdą prowadzą schody z poziomu posadzki. W porównaniu z resztą stanowiska tutejsze piramidy są prymitywne, a ich nisze surowo uformowane. To, co czyni ten plac niezwykłym, to fakt, czego mu brakuje: nie ma tu ołtarzy ani małych budowli, niczego, co zakłócałoby rozległą, otwartą przestrzeń. Archeolodzy doszli do wniosku, że był to miejski targ. Przestrzeń tę wypełniały kiedyś stragany z tyczek i tkanin, oferując towary regionalne, takie jak wanilia, obok importów z całej Mezoameryki: skór jaguarów, papug i ar, piór kwezali. Sprzedawano tu również niewolników do posługi i złożenia w ofierze. Bóstwo handlarzy znalezione na tym miejscu potwierdza handel, a jego cechy są bliższe bóstwom centralnych wyżyn niż tym pochodzącym z samego miasta.

Photo: AlejandroLinaresGarcia · CC BY-SA 4.0

Siedem stopniowanych kondygnacji wznosi się na kwadratowej podstawie o boku trzydziestu pięciu metrów, a cała powierzchnia usiana jest małymi, głębokimi niszami. Jeśli policzyć nisze na pierwotnej budowli, jest ich dokładnie trzysta sześćdziesiąt pięć, po jednej na każdy dzień roku słonecznego. Ludzie nazywają ją Piramidą Nisz, Piramidą z Papantli, Świątynią Nisz. Jej niezwykła sylwetka zawdzięcza swój kształt detalowi, który archeolog José García Payon nazwał latającym gzymsem – trójkątnym wysięgnikiem wieńczącym każdą niszę. Liczba ta sugeruje kalendarz wykuty w kamieniu i tak właśnie często opisuje się ten budynek. Jednak jego rytualne przeznaczenie prawdopodobnie nie było głównie kalendarzowe. Głębokie nisze imitują jaskinie, a jaskinie w dużej części Meksyku były święte, traktowane jako przejścia do zaświatów, gdzie mieszkało wielu bogów. Ofiarowywanie kwiatów i świec było w takich miejscach tradycją. Jeszcze w połowie XX wieku na pierwszym poziomie piramidy można było znaleźć pozostałości świec z wosku pszczelego. Pierwotnie cała struktura była pomalowana na ciemnoczerwono, a nisze na czarno, aby pogłębić ich cienie. Powszechnie uważa się, że w każdej niszy znajdował się niegdyś bożek, ale wykopaliska wykluczyły tę możliwość. Najważniejszą częścią była świątynia na szczycie, która została całkowicie zniszczona; niewiele wiadomo o tym, jak wyglądała.

Photograph: Frank C. Müller, Baden-Baden · CC BY-SA 3.0

Wielkie schody wspinają się po wschodniej ścianie i zostały zbudowane z myślą o świcie. Piramida jest ustawiona w linii z górą położoną na wschód od stanowiska, zwaną Cerro de los Mantenimientos. O wschodzie słońca tarcza słoneczna wyłania się zza tej góry, a światło przesuwa się w dół piramidy poziom po poziomie, potrzebując około siedmiu minut, by dotrzeć do ziemi. Istnieje hipoteza, że piramida służyła jako znacznik astronomiczny związany z kalendarzem rolniczym, a ołtarze na górze honorowały zejście Quetzalcóatla w czasie siewów. Same schody nie były jednak częścią pierwotnego projektu. Nisze znajdują się również pod nimi, co pokazuje, że zostały dobudowane później, a ich balustrady noszą dekoracje w kształcie schodkowych meandrów. Murarstwo jest monumentalne: starannie ciosane płyty kamienne dopasowane przy użyciu minimalnej ilości zaprawy, z których największe ważą około ośmiu ton. Świątynia na szczycie, której służyły schody, zniknęła. Wykuty panel odnaleziony w tej piramidzie przedstawia ceremonię odbywającą się przy drzewie kakaowym, co stanowi ślad elitarnego rytuału, który niegdyś tu się odbywał.

Diego Tirira from Quito, Ecuador · CC BY-SA 2.0

Budynek 5 uważany jest za najbardziej okazałą strukturę w El Tajín. Ścięta piramida wznosi się na platformie o powierzchni ponad trzech tysięcy metrów kwadratowych, z pojedynczymi schodami po stronie zachodniej i podwójnymi po stronie wschodniej. Nawet jej górne platformy ozdobione są schodkowymi meandrami. To detal, nad którym warto się zatrzymać: w tym mieście dekoracje docierały wszędzie. Nisze i schodkowe meandry pojawiają się na ścianach użytkowych i przyporach, a nie tylko na reprezentacyjnych świątyniach. Budowniczowie odrzucili również główną siatkę urbanistyczną; każda struktura była ustawiona jako indywidualna jednostka, dopasowana do sąsiadów i terenu. Nawyk budowania na starych konstrukcjach jest widoczny również tutaj. Budynek 4, niewielka platforma w pobliżu, mieści wewnątrz starszą strukturę, która może być jedną z najwcześniejszych na tym stanowisku. Uważa się, że Budynek 15, położony tuż na południe, jest ostatnim budynkiem wzniesionym tu z niszami.

Photo: Juan Carlos Fonseca Mata · CC BY-SA 4.0

Niebieski to kolor, który odróżnia Budynek 3 od każdej innej piramidy w tym miejscu. Większość świątyń w El Tajín była malowana na czerwono, ale ta, znana jako Błękitna Świątynia, nosiła błękit. W trakcie swojego istnienia była kilkakrotnie pokrywana cementem, a każda nowa warstwa była ponownie malowana na niebiesko, a nie na bardziej powszechny kolor czerwony. Ślady tej farby wciąż są widoczne na części schodów i na ścianie zwróconej w stronę Budynku 23. Budynek łamie zasady tego stanowiska również pod względem kształtu. Jego siedem kondygnacji to łagodnie nachylone ściany podzielone na gładkie panele, całkowicie pozbawione nisz, z wyjątkiem sześciu ławek na schodach, które prawdopodobnie dodano później. Niebieski to kolor najczęściej kojarzony z bogiem deszczu, ale nic innego w tym budynku nie potwierdza tej tezy, więc powód wyboru tego koloru pozostaje otwartą kwestią. Wiele innych rzeczy również przepadło. Nie jest znana żadna rzeźba pochodząca z Błękitnej Świątyni i nic nie pozostało z sanktuarium, które niegdyś stało na jej szczycie. Niezrekonstruowana północna strona nosi ślad dużego wyłomu wykopanego przez szabrowników, jeszcze zanim strażnicy zaczęli pilnować tego miejsca.

Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · CC BY-SA 2.0

Boiska do gry w piłkę są powszechne w całej Mezoameryce, ale żadne inne miejsce nie zbliża się do liczby odnalezionej w El Tajín. Znaleziono ich tu siedemnaście, więcej niż na jakimkolwiek innym stanowisku mezoamerykańskim. Jeśli dodamy trzy ostatnie, odkryte w 2013 roku, łączna liczba osiąga dwadzieścia. Gra w piłkę znajdowała się w centrum religijnego życia miasta. Ze wszystkich boisk, Południowe Boisko do Gry w Piłkę posiada najbardziej imponujące rzeźbione panele. Jego pole gry przebiega pomiędzy dwiema pionowymi ścianami ze starannie dopasowanego kamienia. W te pionowe powierzchnie wkomponowano rzeźbione panele przedstawiające grę oraz związaną z nią ceremonię.

Diego Tirira from Quito, Ecuador · CC BY-SA 2.0