Heraion van Samos Audiogids in het Nederlands

Het Heraion van Samos was een groot heiligdom van de godin Hera op het Griekse eiland Samos. Het ligt in een laag, moerassig bekken waar de rivier de Imbrasos de zee ontmoet. Het terrein ligt ongeveer zes kilometer ten zuidwesten van de antieke stad Samos, die tegenwoordig Pythagoreion heet. Unesco erkende het Heraion en Pythagoreion in 1992 als werelderfgoed. Deze erkenning gold voor hun uitzonderlijke architectuur en de marine- en handelsmacht van Samos in de archaïsche periode. De Heilige Weg was de weg waarlangs processies vanuit de stad Samos naar het heiligdom trokken. Bouwers legden de weg rond 600 voor Christus voor het eerst aan. Waar de weg de rivier de Imbrasos kruiste, wierpen zij een grote aarden dam op om de weg te dragen en de rivier om te leiden. Voordat de weg werd aangelegd, bereikten mensen het heiligdom over zee, via een ingang aan de zuidoostkant. De weg bracht daar verandering in. Deze verplaatste de hoofdingang naar het noorden, en veel gebouwen van het heiligdom liggen in het verlengde ervan. Het belang van de weg blijkt uit de vele votiefoffers die er ooit langs stonden. Lage stenen muren flankeren de weg aan beide zijden nog steeds. In de derde eeuw na Christus werd de weg opnieuw bestraat met kostbare stenen platen, en die platen zijn vandaag de dag nog steeds zichtbaar.

Photo: Tomisti · CC BY-SA 4.0

Zes figuren zijn uitgehouwen in één stenen sokkel langs de Heilige Weg, en samen beelden ze één Samische familie af. De beeldhouwer was Geneleos, en de hele groep is naar hem vernoemd. Aan de linkerkant zit een moeder, en een inscriptie vermeldt haar naam, Phileia, naast die van de beeldhouwer. Aan de rechterkant ligt de vader achterover alsof hij deelneemt aan een symposion, een drinkgelag onder rijke mannen. Tussen hen in staan een zoon en drie dochters. Het hoofd van de moeder is verdwenen, evenals het hoofd en de voeten van de vader. Aideen Carty interpreteert de vele votiefgeschenken van het heiligdom als bewijs dat aristocraten hierheen kwamen om hun welvaart en aanzien tegenover elkaar te tonen. Iedereen die in processie over de weg trok, kwam langs deze opstelling van de familie. Twee van de dochters zijn bewaard gebleven, hoewel hun hoofden ontbreken, en inscripties identificeren ze nog steeds. De figuren die vandaag de dag langs de weg staan, zijn kopieën; de overgebleven originelen bevinden zich in het Archeologisch Museum van Samos.

Photo: Tomisti · CC BY-SA 4.0

Een kouros is een standbeeld van een naakte jonge man, groter dan levensgroot uitgehouwen. De Kouros van Samos is ongeveer driemaal levensgroot, en wordt nu tentoongesteld in het Archeologisch Museum van Samos. Het beeld werd gevonden onder plaveisel uit de Romeinse tijd van de Heilige Weg, dicht bij de plek waar het oorspronkelijk stond, vlak bij de ingang van het heiligdom. Toen het rond 580 voor Christus werd opgericht, domineerde het vermoedelijk het hele heiligdom. Een inscriptie in het been noemt de schenker Isches, zoon van Rhesus, vermoedelijk een belangrijke aristocraat. Dit is het vroegst bekende voorbeeld van monumentale Oost-Ionische beeldhouwkunst. Vergelijkbare vondsten tonen aan hoe belangrijk de werkplaatsen op Samos waren voor de ontwikkeling van de Griekse beeldhouwkunst. Een andere aristocraat, Cheramyes, wijdde rond 560 voor Christus een groep standbeelden. De groep bestond uit een kouros en drie korai. Korai zijn standbeelden van jonge vrouwen, gekleed en gesluierd, met een vergelijkbare omvang als de kouroi. Een van de korai van Cheramyes bevindt zich nu in het Louvre, waar het bekendstaat als de Hera van Samos. Men denkt niet langer dat het Hera voorstelt. Het beeld stelt mogelijk een priesteres voor, misschien zelfs een familielid van Cheramyes zelf.

Photo: Tomisti · CC BY-SA 4.0

De Grote Tempel van het heiligdom is niet in zijn geheel bewaard gebleven. Gedurende de Byzantijnse periode deed het terrein dienst als steengroeve. De stenen werden weggehaald totdat de tempel tot op de fundamenten werd ontmanteld. Slechts één zuilschacht bleef overeind staan. Deze is vermoedelijk behouden gebleven als navigatiepunt voor schepen, een baken voor zeelieden. De op elkaar gestapelde zuiltrommels tonen nog steeds de voegen ertussen. De zuil verheft zich vanaf lage blokfundamenten, de fundering van het gebouw dat er ooit omheen stond.

Photo: FocalPoint · CC BY 2.5

Ionisch is een van de Griekse bouwstijlen, en de voluten verraden dit. Ionische kapitalen, de blokken die de zuilen bekronen, zijn voorzien van een paar spiraalvormige ornamenten die voluten worden genoemd. Gebeeldhouwde banden en afgerond lijstwerk gingen er vaak mee gepaard. Deze stapel stenen toont dat soort werk, met opgerolde vormen bovenaan en gebeeldhouwde banden daaronder. We kunnen niet met zekerheid zeggen uit welk gebouw deze fragmenten afkomstig zijn, of wanneer ze zijn uitgehouwen.

No machine-readable author provided. Ori~ assumed (based on copyright claims). · CC BY-SA 3.0

De historicus Herodotus noemde de tempel van het heiligdom ‘de grootste van alle tempels die wij kennen’. Hij plaatste deze onder de drie grote technische prestaties van Samos, naast de tunnel van Eupalinos en de havendam bij Pythagoreion. De Grote Tempel was ongeveer honderdnegen meter lang. Deze was ongeveer vijfenvijftig meter breed, met een van de grootste plattegronden van alle Griekse tempels. Deze stond ten westen van het grote altaar, iets ten westen van de eerdere tempels. De eerste fundamenten van de binnenruimte, de cella, werden gelegd in de tweede helft van de zesde eeuw voor Christus. Dat werk wordt meestal in verband gebracht met Polycrates, de tiran die Samos rond die tijd regeerde. De fundamenten van de buitenste krans van zuilen en van de voorhal werden pas rond 500 voor Christus gelegd. Zuiltrommels liggen vandaag de dag verspreid naast de fundamenten. De bouw ging door in de Romeinse tijd, maar de tempel werd nooit helemaal voltooid.

Photo: Tomisti · CC BY-SA 4.0

Rhoikos en Theodoros waren de architecten van een tempel die de eerste was van de enorme Ionische tempels. Deze was ongeveer honderd meter lang. Hij was ongeveer vijftig meter breed. Een dubbele ring van zuilen liep er helemaal omheen, een plan dat architecten dipteraal noemen. Latere reusachtige tempels van dit type, zoals de Tempel van Artemis in Efeze, rezen op in westelijk Klein-Azië en rond de Egeïsche Zee. Het werk begon in de eerste decennia van de zesde eeuw voor Christus, en rond 560 voor Christus was de tempel voltooid. De tempel van Rhoikos heeft slechts ongeveer een decennium gestaan. Rond 550 voor Christus werd deze verwoest. Een aardbeving heeft de tempel mogelijk omvergeworpen. Of hij is ontmanteld, omdat de moerassige grond en de slechte fundamenten het bouwwerk gevaarlijk onstabiel maakten. Lang werd er getwist over de datering, totdat opgravingen in 1989 hier een einde aan maakten. Deze stenen basis stamt mogelijk uit de vroege fundamenten, maar kan niet worden gekoppeld aan de zuilen van Rhoikos. Veel van de stenen werden gebruikt voor de Grote Tempel die ervoor in de plaats kwam.

Photo: Bukvoed · CC BY 4.0

Religieuze activiteiten gaan hier terug tot rond 1700 voor Christus. Het eerste monumentale gebouw op het terrein was de Hekatompedos, opgericht in de achtste eeuw voor Christus. Het was een lang, smal gebouw van gedroogde modderstenen, met een rij zuilen in het midden om het dak te dragen. Het getrapte platform en de lange muur zijn mogelijk vroege fundamenten, maar we kunnen er niet zeker van zijn dat deze bij die eerste tempel horen. Sinds de oudheid is de grondwaterstand gestegen, en de natte, zuurstofloze grond heeft verhinderd dat hout ging rotten. Hierdoor heeft het heiligdom houten offergaven uit de archaïsche periode opgeleverd, wat zeldzaam is. Bijna geen andere houten voorwerpen uit die periode zijn in Griekenland gevonden. Ze variëren van fijn houten beeldhouwwerk en meubilair tot ruw uitgehouwen lepels, en ze laten zien wat minder welgestelde bezoekers offerden. Ongeveer veertig gebogen houten voorwerpen zijn tevoorschijn gekomen. Het zijn abstracte modellen van boten, vermoedelijk geofferd door booteigenaren of gebruikt in een speciaal ritueel. Een levensgrote scheepsromp uit de late zevende eeuw voor Christus, ongeveer twintig meter lang, werd eveneens gevonden. Een paar miniatuurkrukjes met fijn houtsnijwerk van paarden werden eveneens gevonden.

Photo: Bukvoed · CC BY 4.0

Tussen deze zuiltrommels en stenen blokken draait het verhaal om het altaar, het hart van het ritueel in het heiligdom. De eerste versie was een ruwe, onversierde stenen constructie van ongeveer tweeënhalf meter lang, gebouwd in de negende eeuw voor Christus. Enkele eeuwen later, in het tweede kwart van de zesde eeuw voor Christus, werd er een veel groter, monumentaal altaar gebouwd. Dit was ruwweg vijfendertig meter lang. Een trap bedekte de westelijke kant en leidde naar een vlak platform waar de offers werden gebracht. Lage muren liepen langs de noord-, oost- en zuidkant. Uitgehouwen reliëfs van bloemen en dieren sierden de altaarmuur rondom. Het altaar en de tempel van Rhoikos deelden dezelfde lijn en één as. Bekers en schalen die werden gebruikt bij offerfeesten duiken overal in het heiligdom op, en op sommige staat wat vermoedelijk de naam van Hera is. Het altaar werd keer op keer herbouwd. Het bleef in gebruik nadat de tempel van Rhoikos was verwoest, en het werd in de Romeinse tijd gerenoveerd.

Photo: Bukvoed · CC BY 4.0

Dit gebeeldhouwde stenen blok is een klein onderdeel van een heiligdom dat ooit vol stond met beelden. Een geograaf die aan het begin van de eerste eeuw na Christus schreef, beschreef het als ‘onder de blote hemel en vol van de beste beelden’. Daaronder bevonden zich drie kolossale werken van de beeldhouwer Myron, die samen op één sokkel waren geplaatst. Antonius nam alle drie mee. Augustus, die door de geograaf Sebastos Caesar wordt genoemd, zette er later twee terug op dezelfde sokkel. Dat waren de Athena en de Herakles. In plaats daarvan verplaatste hij de Zeus naar het Capitool en bouwde daar een klein heiligdom voor hem. Later, in de Romeinse tijd, werd er ten oosten van de Grote Tempel een kleinere tempel gebouwd om onderdak te bieden aan het cultusbeeld.

Photo: Bukvoed · CC BY 4.0