Herajon na Samos Audioprzewodnik po polsku

Herajon na Samos był wielkim sanktuarium bogini Hery na greckiej wyspie Samos. Leży w niskim, bagnistym basenie, gdzie rzeka Imbrazos wpada do morza. Obiekt znajduje się około sześciu kilometrów na południowy zachód od starożytnego miasta Samos, nazywanego obecnie Pitagorion. W 1992 roku UNESCO wpisało Herajon i Pitagorion na listę światowego dziedzictwa. Wyróżnienie to doceniło ich wyjątkową architekturę oraz potęgę morską i handlową Samos w okresie archaicznym. Święta Droga była szlakiem, którym procesje podążały z miasta Samos do sanktuarium. Budowniczowie wytyczyli go około 600 roku przed naszą erą. W miejscu, gdzie przecinał rzekę Imbrazos, usypali wielką ziemną tamę, aby poprowadzić nią drogę i skierować nurt rzeki w inną stronę. Przed wybudowaniem drogi ludzie docierali do sanktuarium drogą morską, przez wejście po stronie południowo-wschodniej. Droga to zmieniła. Przesunęła główne wejście na północ, a wiele budynków sanktuarium jest z nią w linii. Jej znaczenie widać w wielu wotach, które niegdyś ją otaczały. Niskie kamienne mury wciąż ograniczają drogę po obu stronach. W trzecim wieku naszej ery została ponownie wybrukowana kosztownymi kamiennymi płytami, które są widoczne do dziś.

Photo: Tomisti · CC BY-SA 4.0

Sześć postaci wykuto w jednym kamiennym postumencie przy Świętej Drodze; razem przedstawiają one jedną samską rodzinę. Rzeźbiarzem był Geneleos i od niego cała grupa bierze swoją nazwę. Po lewej stronie siedzi matka, a inskrypcja podaje jej imię, Fileja, obok imienia rzeźbiarza. Po prawej stronie ojciec spoczywa w pozycji półleżącej, jak na sympozjonie – uczcie zakrapianej alkoholem wśród zamożnych mężczyzn. Pomiędzy nimi stoją syn i trzy córki. Głowa matki zaginęła, podobnie jak głowa i stopy ojca. Aideen Carty interpretuje liczne wota sanktuarium jako dowód na to, że arystokraci przybywali tu, by popisywać się przed sobą nawzajem swoim bogactwem i statusem. Każdy, kto przemierzał drogę w procesji, mijał zapewne to rodzinne przedstawienie. Dwie z córek przetrwały, choć straciły głowy, a inskrypcje nadal pozwalają je zidentyfikować. Postacie stojące dziś przy drodze to kopie; ocalałe oryginały znajdują się w Muzeum Archeologicznym na Samos.

Photo: Tomisti · CC BY-SA 4.0

Kouros to posąg nagiego młodzieńca, wyrzeźbiony w rozmiarach większych niż naturalne. Kouros z Samos jest około trzy razy większy od naturalnej wielkości i obecnie jest wystawiony w Muzeum Archeologicznym w Samos. Znaleziono go pod rzymską nawierzchnią Świętej Drogi, niedaleko miejsca, w którym pierwotnie stał, w pobliżu wejścia do sanktuarium. Gdy go ustawiono około 580 roku przed naszą erą, zapewne dominował nad całym sanktuarium. Inskrypcja wykuta na jego udzie wskazuje jako ofiarodawcę Ischesa, syna Rhesusa, prawdopodobnie ważnego arystokratę. Jest to najwcześniejszy znany przykład monumentalnej rzeźby wschodniojońskiej. Znaleziska takie jak to pokazują, jak ważne w rozwoju greckiej rzeźby były warsztaty na Samos. Inny arystokrata, Cheramyes, ofiarował grupę posągów około 560 roku przed naszą erą. Grupa ta składała się z kurosa i trzech kor. Kory to posągi młodych kobiet, odzianych i zasłoniętych, o podobnej skali co kurosy. Jedna z kor Cheramyesa znajduje się obecnie w Luwrze, gdzie jest znana jako Hera z Samos. Nie uważa się już, że przedstawia Herę. Postać ta może być kapłanką, a być może nawet krewną samego Cheramyesa.

Photo: Tomisti · CC BY-SA 4.0

Wielka Świątynia sanktuarium nie przetrwała w całości. Przez cały okres bizantyński miejsce to służyło za kamieniołom. Kamień z tego miejsca wywożono, dopóki świątynia nie została rozebrana aż do fundamentów. Pozostawiono tylko jeden trzon kolumny. Zdaje się, że zachowano go jako punkt nawigacyjny dla statków, swoisty punkt orientacyjny dla żeglarzy. Jego ułożone jeden na drugim bębny wciąż ukazują łączenia między nimi. Wznosi się on z niskich kamiennych fundamentów, czyli podmurówki budynku, który niegdyś ją otaczał.

Photo: FocalPoint · CC BY 2.5

Styl joński to jeden z greckich stylów budownictwa, a zdradzają go jego woluty. Kapitele jońskie, bloki wieńczące kolumny, mają parę spiralnych zwojów zwanych wolutami. Często towarzyszyły im rzeźbione pasy i zaokrąglone profilowania. Ten stos kamieni ukazuje tego rodzaju pracę, ze zwojami u góry i rzeźbionymi pasami poniżej. Nie można stwierdzić, z jakiego budynku pochodzą te elementy ani kiedy zostały wyrzeźbione.

No machine-readable author provided. Ori~ assumed (based on copyright claims). · CC BY-SA 3.0

Historyk Herodot nazwał świątynię sanktuarium „największą ze wszystkich świątyń, jakie znamy”. Zaliczył ją do trzech wielkich osiągnięć inżynieryjnych Samos, obok tunelu Eupalinosa i falochronu w Pitagorionie. Wielka Świątynia miała około stu dziewięciu metrów długości. Miała około pięćdziesięciu pięciu metrów szerokości, co czyniło ją jedną z największych świątyń greckich pod względem rzutu. Stała na zachód od wielkiego ołtarza, nieco na zachód od wcześniejszych świątyń. Pierwsze fundamenty jej wnętrza, czyli celli, położono w drugiej połowie szóstego wieku przed naszą erą. Prace te zazwyczaj wiąże się z Polikratesem, tyranem, który rządził Samos w tamtym okresie. Fundamenty zewnętrznego kręgu kolumn i przedniego portyku położono dopiero około 500 roku przed naszą erą. Bębny kolumn leżą dziś rozrzucone obok fundamentów. Budowa trwała także w okresie rzymskim, ale świątynia nigdy nie została w pełni ukończona.

Photo: Tomisti · CC BY-SA 4.0

Rojkos i Teodor byli architektami świątyni, która była pierwszą z masywnych świątyń jońskich. Miała ona około stu metrów długości i około pięćdziesięciu metrów szerokości. Podwójny pierścień kolumn biegł wokół niej, co architekci nazywają planem dipteralnym. Późniejsze gigantyczne świątynie tego rodzaju, takie jak Świątynia Artemidy w Efezie, powstawały w zachodniej Azji Mniejszej i w rejonie Morza Egejskiego. Prace rozpoczęto w pierwszych dekadach szóstego wieku przed naszą erą, a ukończono je około 560 roku przed naszą erą. Świątynia Rojkosa przetrwała zaledwie około dekady. Około 550 roku przed naszą erą została zniszczona. Być może przewróciło ją trzęsienie ziemi. Mogła też zostać rozebrana, ponieważ grząski grunt i słabe fundamenty czyniły ją niebezpiecznie niestabilną. Przez długi czas jej data była przedmiotem sporów, dopóki wykopaliska w 1989 roku nie rozstrzygnęły tej kwestii. Ta kamienna baza może pochodzić z wczesnych fundamentów, ale nie można jej powiązać z kolumnami Rojkosa. Dużą część jej kamienia wykorzystano do budowy Wielkiej Świątyni, która ją zastąpiła.

Photo: Bukvoed · CC BY 4.0

Działalność religijna w tym miejscu sięga około 1700 roku przed naszą erą. Pierwszym monumentalnym budynkiem w tym miejscu był Hekatompedon, wzniesiony w ósmym wieku przed naszą erą. Był to długi, wąski budynek z cegły suszonej, z rzędem kolumn biegnących przez środek, które podtrzymywały dach. Fundamenty schodkowe i długi mur mogą być wczesnymi fundamentami, jednak nie mamy pewności, czy należą do tej pierwszej świątyni. Od starożytności poziom wód gruntowych się podniósł, a wilgotna, pozbawiona powietrza gleba uchroniła drewno przed gniciem. W rezultacie sanktuarium dostarczyło drewnianych wotów z okresu archaicznego, co jest rzadkością. W Grecji nie odnaleziono prawie żadnych innych drewnianych przedmiotów z tamtego okresu. Obejmują one zarówno kunsztowne drewniane rzeźby i meble, jak i dość surowo wyrzeźbione łyżki, pokazując, co składali w ofierze mniej zamożni goście. Odnaleziono około czterdziestu zakrzywionych drewnianych przedmiotów. Są to abstrakcyjne modele łodzi, być może złożone w ofierze przez właścicieli statków lub używane podczas specjalnych rytuałów. Znaleziono również pełnowymiarowy kadłub statku z końca siódmego wieku przed naszą erą, o długości około dwudziestu metrów. Odnaleziono także kilka miniaturowych stołków, misternie rzeźbionych w motywy koni.

Photo: Bukvoed · CC BY 4.0

Wśród tych bębnów kolumn i bloków kamiennych opowieść toczy się wokół ołtarza – serca rytuału sanktuarium. Jego pierwsza wersja była surową, niezdobioną kamienną konstrukcją o długości około dwóch i pół metra, zbudowaną w dziewiątym wieku przed naszą erą. Kilka stuleci później, w drugiej ćwierci szóstego wieku przed naszą erą, wzniesiono znacznie większy, monumentalny ołtarz. Miał on około trzydziestu pięciu metrów długości. Schody pokrywały jego zachodnią stronę i prowadziły na płaską platformę, gdzie składano ofiary. Niskie mury biegły wzdłuż północnej, wschodniej i południowej strony. Rzeźbione reliefy przedstawiające kwiaty i zwierzęta biegły wokół ściany ołtarza. Ołtarz i świątynia Rojkosa dzieliły jedno ustawienie i jedną oś. Kubki i naczynia używane podczas uczt ofiarnych odnajdują się w całym sanktuarium, a niektóre z nich są oznaczone napisem, który zdaje się być imieniem Hery. Ołtarz przebudowywano wielokrotnie. Pozostał w użyciu po zniszczeniu świątyni Rojkosa i był odnawiany w okresie rzymskim.

Photo: Bukvoed · CC BY 4.0

Ten rzeźbiony blok kamienny jest małym fragmentem sanktuarium, które niegdyś było pełne posągów. Pisząc na początku pierwszego wieku naszej ery, pewien geograf opisał je jako „otwarte na powietrze i pełne najlepszych posągów”. Wśród nich znajdowały się trzy kolosalne dzieła rzeźbiarza Myrona, ustawione razem na jednym postumencie. Antoniusz zabrał wszystkie trzy. August, którego geograf nazywa Sebastosem Cezarem, później przywrócił dwa z nich na ten sam postument. Tymi dwoma były Atena i Herakles. Zeusa przeniósł natomiast na Kapitol i zbudował tam dla niego małe sanktuarium. Później, w okresie rzymskim, na wschód od Wielkiej Świątyni wzniesiono mniejszą świątynię, aby pomieścić posąg kultowy.

Photo: Bukvoed · CC BY 4.0