Laodicea aan de Lycus Audiogids in het Nederlands

Een hellenistische koning vernoemde deze stad naar zijn vrouw. Antiochus II, koning van het Seleucidische Rijk, stichtte Laodicea tussen 261 en 253 v.Chr. op een heuvel boven de rivier de Lycus, waar een oudere nederzetting had gestaan. Plinius de Oudere noteerde dat de plek eerder Diospolis, Stad van Zeus, en daarna Rhoas werd genoemd, al berust dat enkel op zijn verslag. De stichter vestigde ook tweeduizend Joodse families uit Babylonië in Frygië, en die gemeenschap zou van belang zijn voor het latere verhaal van de stad. Onder Rome werd Laodicea een vrije stad. Haar positie aan een belangrijke handelsroute maakte haar een van de rijkste steden van Klein-Azië, druk met geldwisselen en handel. Drie rode draden lopen door alles heen wat u hier ziet. Rijkdom: handel vulde de stad met privévermogens en de burgers gaven die uit aan marmer. Trots: toen een aardbeving de stad met de grond gelijkmaakte, weigerden de inwoners hulp van het keizerrijk en herbouwden ze de stad op eigen kosten. Geloof: Laodicea werd een van de zeven kerken van Azië en een vroege zetel van het christendom. De plattegrond op het bord laat zien hoeveel terrein die ambitie besloeg — een hele stad met genummerde monumenten, met twee voorgestelde wandelroutes erdoorheen.

Photo: Biologg · CC BY-SA 4.0

Laodicea ligt op de lange uitloper van een heuvel, ingeklemd tussen de smalle dalen van twee kleine rivieren. Dat zijn de Asopus en de Caprus, en beide monden uit in de Lycus, de rivier die de stad haar volledige naam geeft. Die heuvelrug vormde het hele grondoppervlak van de stad, en het is een open terrein, blootgesteld aan de hemel en de verre bergen. Straten geflankeerd door zuilenrijen en sokkels liepen van het ene uiterste van de stad naar het andere. De zuilen die langs de straat staan maken deel uit van dat skelet, het raamwerk waaraan elk openbaar gebouw was opgetrokken.

Photo: Biologg · CC BY-SA 4.0

De laatste eeuwen van Laodicea waren gewelddadig, en deze zware stenen toegangspoort hoort bij de verdedigingswerken uit die tijd. In 1119 heroverde de Byzantijnse keizer Johannes II Komnenos de stad op de Seltsjoekse Turken; de eerste grote overwinning van zijn regering, behaald met zijn opperbevelhebber Johannes Axouch. De stad miste nog de juiste verdedigingswerken, dus versterkte keizer Manuel I Komnenos haar in 1160. Het respijt duurde nauwelijks een jaar. In 1161 plunderden de Seltsjoeken Laodicea en maakten een groot deel van de bevolking tot slaaf. Latere invallen voerden gevangenen en vee weg, en de stad wisselde nog meermaals van eigenaar voor het einde in zicht was. De invallen van de Turken en de Mongolen vernietigden Laodicea volledig. Wat er nu nog staat, is een gang van ruwe steen tussen twee massieve blokken, waarbij de oude straat er nog steeds doorheen loopt in de richting van de stad.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

Deze verspreide blokken, neergestort op een droge helling onder een boom, zijn wat er overblijft van de Oostelijke thermen. Het complex stond nabij de oostelijke toegangsweg naar de stad, en Romeinse badhuizen werden vaak bij poorten gebouwd, waar ze dienst konden doen voor reizigers die van de weg af kwamen. Dat is eerder een algemeen gebruik in de Romeinse stadsplanning dan iets dat specifiek voor dit gebouw werd vastgesteld. Het grootste deel van het bouwwerk is ingestort. De stenen liggen waar ze vielen en er is gras en boomgroei overheen gekomen, waardoor de thermen tegenwoordig in het landschap ogen als een lage verspreiding van metselwerk.

Photo: Laszlovszky András · CC BY-SA 4.0

Het openbare marmer van Laodicea werd betaald uit particuliere vermogens, en Huis A toont de huiselijke kant van dat geld. Dit was een aanzienlijke elite-woning, waarvan de muren onder een beschermend dak nu tot ongeveer schouderhoogte overeind staan. In de hele Romeinse wereld bouwden rijke families huizen rondom een peristylium, een open binnenplaats met zuilengalerijen, met daarnaast fraaie ontvangstkamers om gasten te ontvangen. Dat is het algemene patroon van elite-huisvesting, en een huis van dit formaat past daar goed in. Wie hier woonden en precies wanneer, heeft de opgraving niet uitgewezen. Wat de overgebleven muren laten zien is de schaal: dik metselwerk van steen en ruim opgezette kamers, die nu tegen het weer zijn overdekt.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

Sinds 2002 voert de universiteit van Pamukkale seizoen na seizoen opgravingen uit in Laodicea, gevolgd door intensieve restauratiewerkzaamheden. De site is uitgegroeid tot een van de grote actieve opgravingen van Anatolië. De overkapping bij Huis A maakt deel uit van die inspanning: kwetsbare resten worden geleidelijk overkapt en gestabiliseerd, zodat wat in een seizoen wordt blootgelegd de volgende winters kan overleven.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

De bewerkte stenen van Huis A liggen nog verspreid tussen de vertrekken. Er zijn vierkante zuilenbases, blokken die zijn bewerkt voor muren en drempels, en een klein marmeren bassin met een uitgeholde kuip. Dit soort stukken vormden de inrichting van een Romeins huis — voor water, voor deuropeningen, voor de zuilengalerijen van een binnenplaats. Wat de precieze functie van elk stuk oorspronkelijk was, wordt nog steeds onderzocht, dus voorlopig liggen ze waar de opgravers ze hebben achtergelaten, in de kamers waar ze zijn gevonden.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

De brief aan Laodicea in het boek Openbaring is de beroemdste vermelding van deze stad, en die was niet mals. Laodicea is een van de zeven gemeenten van Azië, en de brief berispt de gemeente omdat zij noch heet noch koud is — lauw, waard om te worden uitgespuugd. De stad komt al veel eerder in het geloofsverhaal voor. In de brief van Paulus aan de Kolossenzen wordt gevraagd of een brief hardop aan de Laodiceeërs kan worden voorgelezen, en worden er groeten overgebracht via Epafras, die hard heeft gewerkt voor de christenen van de drie Frygische steden: Kolossen, Laodicea en Hierapolis. Met zijn grote joodse gemeenschap werd Laodicea al heel vroeg een centrum van het christendom en een bisschopszetel. Sommige Griekse handschriften van de Eerste brief aan Timoteüs eindigen zelfs met de woorden: geschreven te Laodicea, metropool van Frygië. De opgegraven basiliek — stenen pijlers, een middenschip onder een moderne overkapping, vloeren die ter plekke worden beschermd — is het gebouw waar dat vroege verhaal uiteindelijk in is uitgegroeid.

Gargarapalvin · CC BY-SA 4.0

Deze stad legde de basis voor enkele van de vroegst geschreven regels van het kerkelijk recht. Een bijeenkomst in Laodicea leverde zestig canons in het Grieks op, die tot op de dag van vandaag bewaard zijn gebleven. Over de datum wordt flink gedebatteerd. Sommigen dachten dat het concilie vóór Nicea in 325 bijeenkwam, anderen vóór Constantinopel in 381. De veiligste opvatting plaatst het na Constantinopel. De canons zijn van groot belang voor de geschiedenis van de kerkelijke tucht en liturgie, en schreven voor hoe diensten moesten worden gehouden en hoe de clerus en de gelovigen zich moesten gedragen. Een daarvan werd zelfs door sommige protestanten aangehaald tegen de verering van engelen. Boven u wordt de zorg in het heden voortgezet: een beschermende overkapping overspant het middenschip en glazen loopbruggen voeren bezoekers over de oude vloeren, zodat de ruïnes te bezichtigen zijn en tegelijkertijd tegen beschadiging worden beschermd.

Photo: Blcksprt · CC BY-SA 4.0

De vloeren zijn het best bewaarde onderdeel dat deze kerk te bieden heeft. Brede stroken mozaïek lopen door het gebouw, gelegd in kleine stenen tesserae: in elkaar grijpende cirkels, kruismotieven, randen met doorlopende patronen. Elk blokje werd rij voor rij met de hand in de natte mortel gezet, totdat de hele vloer veranderde in een stenen tapijt. Eeuwenlange slijtage heeft ze weliswaar dof gemaakt, maar niet uitgewist, en de ontwerpen zijn nog steeds duidelijk te herkennen.

Gargarapalvin · CC BY-SA 4.0