Laodycea Audioprzewodnik po polsku

Helleński król nazwał to miasto imieniem swojej żony. Antioch Drugi, król imperium Seleucydów, założył Laodyceę między 261 a 253 rokiem przed naszą erą, na wzgórzu nad rzeką Lykus, gdzie wcześniej istniała starsza osada. Pliniusz Starszy odnotował, że to miejsce nazywano wcześniej Diospolis, Miastem Zeusa, a następnie Rhoas, choć opiera się to wyłącznie na jego relacji. Założyciel osiedlił także w Frygii dwa tysiące żydowskich rodzin z Babilonii, a ta społeczność miała odegrać istotną rolę w późniejszych dziejach miasta. Za rządów Rzymu Laodycea stała się wolnym miastem. Jej położenie na wielkim szlaku handlowym uczyniło ją jednym z najbogatszych miast Azji Mniejszej, tętniącym życiem dzięki wymianie pieniędzy i handlowi. Przez wszystko, co się tu znajduje, przewijają się trzy wątki. Bogactwo: handel napełnił miasto prywatnymi majątkami, a mieszkańcy wydawali je na marmur. Duma: kiedy trzęsienie ziemi zrównało miasto z ziemią, mieszkańcy odrzucili pomoc cesarską i odbudowali je na własny koszt. Wiara: Laodycea stała się jednym z siedmiu kościołów Azji i wczesną siedzibą chrześcijaństwa. Plan na tablicy pokazuje, jak wielki obszar objęły te ambicje — całe miasto o ponumerowanych zabytkach, z dwiema sugerowanymi trasami spacerowymi.

Photo: Biologg · CC BY-SA 4.0

Laodycea zajmuje długą ostrogę wzgórza, wciśniętą między wąskie doliny dwóch małych rzek. Są to Asopus i Kaprus, a obie wpływają do Lykusu, rzeki, która daje miastu jego pełną nazwę. Ten grzbiet stanowił cały zarys miasta i jest to teren odsłonięty, otwarty na niebo i odległe góry. Przez całe miasto, od jednego końca do drugiego, biegły ulice otoczone kolumnadami i cokołami. Kolumny stojące wzdłuż ulicy są częścią tego szkieletu, ramy, na której zawieszono każdy budynek użyteczności publicznej.

Photo: Biologg · CC BY-SA 4.0

Ostatnie wieki Laodycei były gwałtowne, a ta ciężka kamienna brama należy do fortyfikacji z tamtej epoki. W 1119 roku bizantyjski cesarz Jan Drugi Komnenos odebrał miasto Turkom seldżuckim, co było pierwszym wielkim zwycięstwem jego panowania, odniesionym wraz z głównym dowódcą Janem Aksuchem. Miasto wciąż nie posiadało odpowiednich umocnień, więc cesarz Manuel Pierwszy Komnenos ufortyfikował je w 1160 roku. Przerwa w walkach trwała ledwie rok. W 1161 roku Seldżucy zrabowali Laodyceę i wzięli w niewolę znaczną część jej ludności. Kolejne najazdy zabrały jeńców i bydło, a miasto przed swoim końcem przechodziło jeszcze w inne ręce. Inwazje Turków i Mongołów zniszczyły Laodyceę całkowicie. To, co stoi teraz, to korytarz z surowego kamienia między dwoma masywnymi blokami, przez który dawna ulica wciąż biegnie w stronę miasta.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

Te rozproszone bloki, rozrzucone na suchym stoku pod drzewem, są tym, co pozostało z Term Wschodnich. Kompleks stał w pobliżu wschodniego dojścia do miasta, a rzymskie łaźnie często lokalizowano w pobliżu bram, gdzie mogły służyć podróżnym przybywającym z drogi. Jest to ogólny zwyczaj rzymskiego planowania miast, a nie coś ustalonego specjalnie dla tego budynku. Większość konstrukcji uległa zniszczeniu. Kamienie leżą tam, gdzie spadły, a trawa i drzewa porosły je, przez co łaźnie wydają się dziś niskim rozsypiskiem murów w krajobrazie.

Photo: Laszlovszky András · CC BY-SA 4.0

Za publiczny marmur Laodycei zapłacono z prywatnych majątków, a Dom A pokazuje domową stronę tych pieniędzy. Była to pokaźna, elitarna rezydencja, której mury wznoszą się obecnie na wysokość około ramion pod ochronnym zadaszeniem. W całym świecie rzymskim bogate rodziny budowały domy wokół perystylu — kolumnadowego dziedzińca otwartego na niebo — z wytwornymi pokojami przyjęć obok niego, służącymi do przyjmowania gości. Tak wygląda ogólny schemat elitarnego budownictwa mieszkaniowego, a dom tej wielkości dobrze do niego pasuje. Kto tu mieszkał i dokładnie kiedy, wykopaliska jeszcze nie ustaliły. To, co pokazują stojące mury, to skala: grube kamienne mury i pomieszczenia o pokaźnej szerokości, zadaszone obecnie przed wpływami atmosferycznymi.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

Od 2002 roku Uniwersytet Pamukkale prowadzi wykopaliska w Laodycei, sezon po sezonie, a po pracach ziemnych następuje intensywna restauracja. Stanowisko stało się jednym z dużych aktywnych wykopalisk w Anatolii. Zadaszenie w pobliżu domu A jest częścią tych wysiłków: delikatne pozostałości są stopniowo zadaszane i stabilizowane, aby to, co odsłoni dany sezon, mogło przetrwać nadchodzące zimy.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

Obrobione kamienie domu A wciąż leżą wśród jego pomieszczeń. Znajdują się tam kwadratowe bazy kolumn, bloki przygotowane na ściany i progi oraz mała marmurowa misa z wydrążonym naczyniem. Takie elementy stanowiły wyposażenie rzymskiego domu – do wody, do drzwi, do kolumnad dziedzińca. Przeznaczenie każdego z nich jest nadal badane, więc na razie spoczywają tam, gdzie zostawili je archeolodzy, w pomieszczeniach, w których je znaleziono.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

List do Laodycei w Księdze Apokalipsy to najbardziej znana wzmianka o tym mieście, i nie była ona życzliwa. Laodycea jest jednym z siedmiu kościołów Azji, a list do niej karci wspólnotę za to, że nie jest ani gorąca, ani zimna – jest letnia, nadająca się do wyplucia. Miasto pojawia się jeszcze wcześniej w historii wiary. List do Kolosan Pawła prosi, aby list został odczytany na głos Laodycejczykom, i przesyła pozdrowienia przez Epafrasa, który ciężko pracował na rzecz chrześcijan z trzech miast frygijskich: Kolosów, Laodycei i Hierapolis. Ze swoją dużą społecznością żydowską Laodycea stała się siedzibą chrześcijaństwa i biskupstwem bardzo wcześnie. Niektóre greckie rękopisy Pierwszego Listu do Tymoteusza kończą się nawet słowami: napisany w Laodycei, metropolii Frygii. Odkryta bazylika – kamienne filary, nawa pod nowoczesnym zadaszeniem, posadzki zabezpieczone na miejscu – to budynek, w który owa dawna historia z czasem się przekształciła.

Gargarapalvin · CC BY-SA 4.0

To miasto dało prawu kościelnemu jedne z najwcześniejszych pisanych zasad. Zgromadzenie odbywające się w Laodycei wydało sześćdziesiąt kanonów w języku greckim, które przetrwały do dzisiaj. Data jest przedmiotem wielu sporów. Niektórzy uważali, że sobór zebrał się przed Niceą w 325 roku, inni przed Konstantynopolem w 381 roku. Ostrożniejszy pogląd umieszcza go po Konstantynopolu. Kanony te mają ogromne znaczenie w historii dyscypliny kościelnej i liturgii, regulując sposób odprawiania nabożeństw oraz zachowanie duchowieństwa i wiernych. Jeden z nich został nawet powołany przez niektórych protestantów przeciwko czczeniu aniołów. Nad głowami troska trwa nadal: ochronne zadaszenie rozciąga się nad nawą, a szklane kładki prowadzą zwiedzających nad starożytnymi posadzkami, pozwalając oglądać ruiny, a jednocześnie chroniąc je przed zniszczeniem.

Photo: Blcksprt · CC BY-SA 4.0

Posadzki to najlepiej zachowany element tej świątyni. Szerokie pasy mozaik biegną przez cały budynek, ułożone z drobnych kamiennych kostek: zazębiające się okręgi, motywy krzyża, obramowania z ciągłym wzorem. Każdą kostkę osadzano ręcznie w mokrej zaprawie, rząd po rzędzie, aż cała posadzka stała się kamiennym dywanem. Stulecia użytkowania nieco je przytłumiły, ale nie zatarły, a wzory nadal są doskonale czytelne.

Gargarapalvin · CC BY-SA 4.0