Podziemne miasto Derinkuyu Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Derinkuyu i w historii miasta zbudowanego w całości pod ziemią. Jest to największe wykopane Podziemne miasto Derinkuyu w Turcji, sięgające około 85 metrów w głąb. W pełnym rozkwicie mogło pomieścić około 20 000 osób wraz z ich inwentarzem i zapasami żywności. Mimo to, całość pozostawała zapomniana pod tętniącym życiem miastem aż do 1963 roku. W tym właśnie roku mieszkaniec remontujący swój dom przebił się przez ścianę piwnicy i odkrył za nią tajemnicze pomieszczenie. Dalsze prace wykopaliskowe odsłoniły przejście do sieci tuneli, a obiekt udostępniono zwiedzającym w 1967 roku. Od tego czasu odkryto ponad 600 oddzielnych wejść do tuneli. Niektóre z nich ukryte są pod piwnicami prywatnych domów w mieście na powierzchni. Sam rynek miejski nie zdradza niczego, ze swoim minaretem, straganami i dywanami wystawionymi na sprzedaż.

Chanilim714 · CC BY-SA 3.0

Każde pomieszczenie w tym mieście zostało wykute w tufie, skale powstałej ze zbitego popiołu wulkanicznego. Zalega on w Kapadocji grubymi warstwami i jest na tyle miękki, że można go obrabiać prostymi narzędziami ręcznymi. To właśnie ta miękkość sprawiła, że całe przedsięwzięcie było możliwe. Tunele i pomieszczenia zostały tu prawdopodobnie wykute po raz pierwszy przez Frygów, w ósmym lub siódmym wieku przed naszą erą. Przez kolejne wieki następne społeczności powiększały to, co zastały, dodając poziomy, kaplice i greckie inskrypcje. Żaden architekt nie zaprojektował tego miejsca w całości. Rozrastało się tak, jak rośnie miasto, jedna rodzina i jedno pomieszczenie po drugim. Sklepienia kolebkowe i kwadratowe ściany tych wczesnych pomieszczeń pokazują, że praca była przemyślana, a nie tylko surowym wykopem schronienia.

Nevit Dilmen (talk) · CC BY-SA 3.0

Derinkuyu nie zbudowano na jedną noc ukrywania się. Zostało zbudowane z myślą o całym życiu spędzanym pod ziemią, a wielka sala na drugim poziomie jest tego dowodem. Sala ta posiada sklepienie kolebkowe – długi, tunelowy łuk wykuty bezpośrednio w skale. Nic podobnego nie zostało odnotowane w innych podziemnych kompleksach Kapadocji. Mówi się, że służyła jako szkoła religijna, a pomieszczenia po jej lewej stronie były używane jako sale do nauki. Szkoła, na drugim poziomie miasta, które miało przetrwać oblężenie. Rodziny oczekiwały, że dzieci będą się uczyć, a nabożeństwa będą trwały, podczas gdy na górze panowało niebezpieczeństwo. Wykute filary i łuki pokazują, jak kamieniarze ukształtowali wspaniałą salę z kamienia, który początkowo był miękkim popiołem.

Photo: Ziegler175 · CC BY-SA 4.0

Jedzenie i napoje musiały skądś pochodzić, a odpowiedzią było wytwarzanie ich pod ziemią. Udogodnienia w Derinkuyu obejmowały prasy do wina i oliwy, piwnice, pomieszczenia magazynowe i refektarze do wspólnych posiłków. Winiarnia jest jednym z bardziej zapadających w pamięć zakątków miasta. Winogrona trafiały do wykutego basenu tłoczni, a sok spływał do zbiorników poniżej. Były tam również kuchnie wyposażone w piece zwane tandyr, wbudowane w podłogę. Piece typu tandyr tego samego rodzaju są do dziś używane w kapadockich wioskach. Społeczność, która potrafiła wytłoczyć wino, przechować zboże i upiec chleb pod ziemią, nie musiała wychodzić na powierzchnię, dopóki trwało niebezpieczeństwo.

José Luiz · CC BY-SA 3.0

Wyższe poziomy były przeznaczone zarówno dla zwierząt, jak i ludzi. Pomieszczenia takie jak to, z wyżłobionymi w skale elementami przypominającymi koryta, są tradycyjnie interpretowane jako stajnie. Inwentarz znajdował się w pobliżu poziomów wejściowych, chroniony tak samo jak jego właściciele. Schronienie dla zwierząt było równie ważne, co schronienie dla rodzin, ponieważ stada i zapasy żywności również musiały przetrwać oblężenie. Sklepienia dawały zwierzętom odpowiednią wysokość, a miękka skała sprawiała, że każde koryto można było szybko wykuć.

Martijn Munneke from Netherlands · CC BY 2.0

Taki korytarz można było zamknąć w ciągu kilku sekund. Ten ogromny, okrągły kamień to kamienne drzwi toczne, ukształtowane na wzór kamienia młyńskiego i osadzone w wyciętym dla nich rowku. Po przetoczeniu w poprzek przejścia drzwi uszczelniały korytarz i można je było obsługiwać wyłącznie od wewnątrz miasta. Każde piętro można było zamknąć oddzielnie, dzięki czemu wyłom na jednym poziomie nie oznaczał odsłonięcia pozostałych. Tego rodzaju drzwi powstały z myślą o długim okresie najazdów. Miasto zostało znacząco powiększone podczas wojen arabsko-bizantyjskich, mniej więcej w latach 780–1180, kiedy to lokalni chrześcijanie chronili się przed armiami najeźdźców Umajjadów, a później Abbasydów. Prawdopodobnie to właśnie wtedy Derinkuyu osiągnęło niemal swoją pełną pojemność.

Elena Pleskevich from Moscow, Russia · CC BY-SA 2.0

Pojedyncze zamknięte drzwi były dopiero początkiem obrony. Mieszkańcy mogli nadal poruszać się wewnątrz między obszarami, które pozostały otwarte. A jeśli jakaś część miasta została sforsowana, obrońcy mogli nawet przypuścić zorganizowane kontrataki od wewnątrz. Oprócz obrony przewidziano także drogę ucieczki. Derinkuyu było połączone z sąsiednim podziemnym miastem Kaymakli za pomocą około ośmiu do dziewięciu kilometrów tuneli. To połączenie umożliwiało komunikację i ucieczkę między obiema osadami, głęboko pod równiną. Każde drzwi stanowiły element systemu, który funkcjonował niczym twierdza ułożona na boku.

Elena Pleskevich from Moscow, Russia · CC BY-SA 2.0

Powietrze i woda docierały na każdy poziom tego miasta i obie te rzeczy sprowadzano tym samym rodzajem szybu. Przez cały kompleks biegną pionowe szyby wentylacyjne – małe, łączące poszczególne pomieszczenia, oraz szersze, centralne szyby obsługujące wiele poziomów. Główny szyb centralny ma około trzech metrów szerokości i łączy się z kilkoma poziomami. Jego otwory są rozmieszczone w taki sposób, że żadne dwa poziomy nigdy się nie nakładają, co jest układem, który wydaje się celowo zaprojektowany, aby zmaksymalizować przepływ powietrza. Szyb o głębokości około 55 metrów prawdopodobnie służył jako studnia. Dostarczał wodę mieszkańcom na powierzchni, a gdy wyjście na zewnątrz nie było bezpieczne, także tym ukrywającym się pod ziemią. Nazwa miasta upamiętnia tę rolę: Derinkuyu oznacza głęboką studnię. Jego starsza grecka nazwa, Malakopia, prawdopodobnie pochodzi od słowa malakos, oznaczającego miękki, co jest nawiązaniem do łatwego w obróbce tufu.

Joe Wallace · CC BY-SA 2.0

Schody zaczynające się między trzecim a czwartym poziomem prowadziły w dół do kościoła na najniższym, piątym poziomie. Wykuty w skale, był duchowym sercem ukrywającej się społeczności. Kult trwał pod ziemią przez wieki zagrożeń. Miasta chroniły chrześcijan przed najazdami Seldżuków w jedenastym wieku oraz najazdami Mongołów Timura w czternastym. Korzystanie ze schronień trwało aż do czasów współczesnych. Lingwista z Cambridge Richard MacGillivray Dawkins, badający region od 1909 roku, odnotował, co się stało, gdy nadeszły wieści o masakrach w Adanie. Znaczna część populacji w Axo schroniła się w tych podziemnych komnatach – napisał – i przez kilka nocy nie odważyła się zasnąć nad ziemią.

Ahmet KAYNARPUNAR · CC BY-SA 3.0

Wąskie schody prowadzące z powrotem na górę zostały wykute rękami ludzi, którzy musieli mieć szybką drogę ucieczki na dół. Długie życie Derinkuyu jako schronienia zakończyło się w 1923 roku. Na mocy wymiany ludności między Grecją a Turcją chrześcijańscy mieszkańcy regionu zostali wydaleni i przesiedleni do Grecji. Kiedy odeszli, podziemne miasto zostało opuszczone. Każdy poziom został wykopany bez użycia maszyn, przez ludzi przygotowujących się na najgorsze. Całe miasto, każdy pokój i każde schody, zostały ręcznie wykute w miękkiej skale wulkanicznej Kapadocji.

Nevit Dilmen (talk) · CC BY-SA 3.0